Η κοινοτοπία του εγκλήματος

Καινοτόμοι συγγραφείς αστυνομικών μυθιστορημάτων, όπως η Πατρίσια Χάισμιθ, ενέταξαν το έγκλημα σε μια διεστραμμένη «κανονικότητα»: οι ήρωές τους πίνουν, τρώνε, διασκεδάζουν, σκοτώνουν, κοιμούνται, ξυπνούν, πάλι πίνουν, πάλι τρώνε, πάλι διασκεδάζουν, πάλι σκοτώνουν και ξανά μανά από την αρχή, αέναα, χωρίς τίποτε να διαταράσσει αυτήν που οι ίδιοι θεωρούν ως «φυσιολογική συμπεριφορά»· τα εγκλήματά τους ούτε προμηνύονται με χολιγουντιανά τερτίπια – πομπώδη μουσική υπόκρουση, σχοινοτενή παράταση του σασπένς και λοιπά κλαπατσίμπαλα – ούτε συνοδεύονται από αφόρητες τύψεις των δραστών· απλώς… συμβαίνουν.

Περίπου την ίδια εποχή με το μεσουράνημα της Χάισμιθ, προς τα μέσα της δεκαετίας του 1960, η Χάνα Αρεντ δημοσιεύει τον «Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ» και, επιχειρώντας να ερμηνεύσει τη μαζική ναζιστική κτηνωδία, σοκάρει όλη την ανθρωπότητα – πρωτίστως τους ομοεθνείς της Εβραίους – με την καινοφανή θεωρία γύρω από την Κοινοτοπία του Κακού: συνηθισμένοι άνθρωποι, βαρετοί μέχρι θανάτου (των… άλλων), είναι ικανοί για τα πιο τερατώδη εγκλήματα· περισσότερο ανησυχούν για το συνάχι της κορούλας τους ή για τα αγριόχορτα στον κήπο τους παρά για τη δολοφονία και την αποτέφρωση αναρίθμητων ψυχών στα στρατόπεδά τους. Οπως θα έλεγε και ο Πάνος Σόμπολος: «Από τα τόσα φοβερά που έχουν δει τα μάτια μου κάνοντας ρεπορτάζ, έχω καταλήξει στην άποψη ότι συμβαίνουν κι αυτά – όλα μπορεί να συμβούν και όλα μπορεί να τα δει κανείς σε αυτή τη ζωή».

Ο Πάνος Σόμπολος δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Εμβληματική τηλεοπτική φιγούρα, πατριάρχης του ελεύθερου, του αστυνομικού και του δικαστικού ρεπορτάζ, κάλυψε επί σαράντα χρόνια όλα τα γεγονότα που συγκλόνισαν την Ελλάδα. Με τη χαρακτηριστική του φωνή κι έναν ηθικοπλαστικό τόνο στις ανταποκρίσεις του ταυτίζεται εύκολα με τον μέσο αναγνώστη/τηλεθεατή που, μονίμως έκπληκτος, δυσκολεύεται να χωνέψει ότι μπορεί να συμβαίνουν «τέτοιες φρικαλεότητες». Το ανεξάντλητο υλικό του τροφοδότησε ήδη μια σειρά από ευανάγνωστα βιβλία – «Μια ζωή ρεπορτάζ», «Τα εγκλήματα που συγκλόνισαν την Ελλάδα», «Τα τραγικά γεγονότα της τελευταίας τριακονταπενταετίας», «Οι αστέρες του εγκληματικού πανθέου» -, με πιο πρόσφατο τα «Εγκλήματα γένους θηλυκού στην Ελλάδα» (εκδόσεις Πατάκη, 2019), έναν τόμο που εκ των πραγμάτων αγγίζει θέματα ταμπού, όπως ο πατριαρχικός χαρακτήρας της ελληνικής κοινωνίας, ο σεξισμός της, αλλά και η… διάκριση ορισμένων γυναικών σε έναν κόντρα ρόλο, ένα ρόλο αντίθετο με τη… φύση τους. «Ενα αρχέτυπο», σημειώνει στο βιβλίο του Σόμπολου ο ψυχίατρος Χρίστος Λιάπης, «το οποίο έχει ταυτισθεί στο συλλογικό μας ασυνείδητο με την ικανότητα να δίνει ζωή, ως γυναίκα-μάνα, έρχεται, μέσα από τις περιγραφές των εγκλημάτων του βιβλίου, και αφαιρεί το δώρο της ζωής…». Σε ένα άλλο σημείο, υπογραμμίζει η Αγγελική Καρδαρά, τακτική επιστημονική συνεργάτιδα του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος: «Επίσης πρέπει να επισημανθεί ότι η γυναικεία εγκληματικότητα  αποτελεί μικρό ποσοστό της συνολικής εγκληματικότητας. Ωστόσο, παρουσιάζει συνεχή αυξητική τάση, σε διεθνές επίπεδο. Εχει σχεδόν διπλασιασθεί τα τελευταία τριάντα χρόνια, η δε τάση αυτή είναι ισχυρότερη από εκείνη που διαγράφει η εγκληματικότητα των ανδρών».

Από τα σαράντα εγκλήματα με δράστες αποκλειστικά γυναίκες ή και γυναίκες, που παραθέτει ο Πάνος Σόμπολος, τα συντριπτικά περισσότερα είναι τόσο… προφανή, με τις απόπειρες συγκάλυψής τους τόσο… παιδαριώδεις, ώστε δύσκολα θα εύρισκαν θέση σε ένα αστυνομικό μυθιστόρημα που σέβεται τον εαυτό του, με τις απανωτές ανατροπές της πλοκής και τη διαρκή εναλλαγή των υπόπτων. Καμία ανατροπή, καμία εναλλαγή. Σάμπως η πραγματική ζωή να βγάζει κοροϊδευτικά τη γλώσσα της σε σύσσωμη την αστυνομική λογοτεχνία: εδώ εκείνες που υποψιαζόμαστε εξ αρχής ότι έκαναν το έγκλημα είναι κι εκείνες  που… το έκαναν (όταν δεν σπεύδουν να το ομολογήσουν οι ίδιες). Αυτός ο εγκληματικός πριμιτιβισμός ερμηνεύεται εν μέρει από το γεγονός ότι τα πιο πολλά από τα γυναικεία εγκλήματα είναι «εγκλήματα τιμής», «εγκλήματα πάθους» ή «εγκλήματα της κακιάς στιγμής» – εγκλήματα, εν ολίγοις, όπου απουσιάζει ο προσχεδιασμός και, όποτε δεν απουσιάζει, είναι πλημμελής, διάτρητος και υλοποιημένος κακήν κακώς.

Από την άλλη πλευρά, η ερασιτεχνική και σαφώς πιο σποραδική ενασχόληση των γυναικών με το έγκλημα (σε σύγκριση με τους άνδρες πάντοτε) έχει και τις αναπάντεχες παρενέργειές της. Οταν δεν κατέχεις το Know How με τα πυροβόλα όπλα, προσφεύγεις αναγκαστικά σε πιο πρωτόγονες και, κατά τεκμήριο, πιο οδυνηρές μεθόδους. Από τις μακάβριες σελίδες του Σόμπολου παρελαύνουν τσεκούρια, αξίνες, μπαλτάδες, πριονομάχαιρα, θηλιές στραγγαλισμού (ενίοτε και οι γραβάτες ως αυτοσχέδιες θηλιές), καθώς και μια ποικιλία από δηλητήρια, με προτίμηση στο αρσενικό και στο παραθείο, που εμποτίζουν από κουραμπιεδάκια έως τηγανόψωμα και σε στέλνουν στον αγύριστο με αβάσταχτους πόνους.

Συζυγοκτονίες, παιδοκτονίες, μητροκτονίες, δολοφονίες εραστών που δεν μας θέλουν πια ή (το πιο αποτρόπαιο) δολοφονίες των παιδιών που οι εραστές μας απέκτησαν με άλλες γυναίκες, ώστε η οδύνη που θα νιώσουν να είναι οξύτερη και να διαρκέσει περισσότερο από την οδύνη που θα ένιωθαν οι εραστές μας εάν σκοτώναμε τους ίδιους… Πίσω από τη φανταχτερή μόστρα μιας χώρας που καυχάται ότι ανήκει στον σκληρό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ο Πάνος Σόμπολος μάς ξεναγεί σε μια κοινωνία που εξακολουθεί να δολοφονεί επειδή η πεθερά δεν εγκρίνει τη νύφη της, επειδή ο αρραβώνας διαλύθηκε, επειδή η κόρη έμεινε έγκυος χωρίς να στεφανωθεί, επειδή ο σύζυγος γυρνάει κάθε βράδυ μεθυσμένος και ξυλοκοπάει τη γυναίκα του ή τα παιδιά του ή αμφότερους, επειδή η κληρονομιά που θα αφήσει η θεία δεν είναι η αναμενόμενη, επειδή, επειδή, επειδή… – επειδή το έγκλημα ήταν και θα είναι πάντα ο πιο σύντομος δρόμος ανάμεσα στην άγνοια και στην αθλιότητα, ανάμεσα στην αχρειότητα και στην απόγνωση. Καθώς η Ελλάδα του 1930 ή του 1950 ξεπατικώνεται πάνω στην Ελλάδα του 1990 ή του 2010, αναρωτιέσαι σε ποια Ελλάδα ζεις τελικά σήμερα, παρότι τα τεκμήρια «ουρλιάζουν» πως ζεις σε όλες τις Ελλάδες ταυτόχρονα· εκεί που λες ότι ξέμπλεξες με την παλαιότερη Ελλάδα, να σου – με ένα νέο αδιανόητο φονικό – και τη βλέπεις να αναβιώνει.

«Αφού της έκανε τη ζωή κόλαση, γιατί δεν τον χώριζε; Ηταν ανάγκη να φτάσει στο έγκλημα; Ηταν ανάγκη να αφαιρέσει μια ανθρώπινη ζωή, να γίνει δολοφόνος, να μείνει κλεισμένη σε ένα κελί της φυλακής και η οικογένειά της να τιναχτεί στον αέρα;». Ο τακτοποιημένος τρόπος σκέψης του Πάνου Σόμπολου, όπως αποτυπώνεται στον πρόλογο του βιβλίου του, μας καθησυχάζει όσο κι ένα γκραν γκινιόλ παραμύθι του παππού μας με ευτυχές τέλος. Μονάχα που ο συγκεκριμένος παππούς, καλύτερα από όλους εμάς, γνωρίζει πόσο το happy end σπανίζει… εκεί έξω.