Μεταρρυθμιστικός οίστρος

Ηδη στις πρώτες εβδομάδες της νέας βουλευτικής περιόδου εξελίσσεται πολυσχιδές νομοθετικό έργο. Αλλες ρυθμίσεις υλοποιούν κυβερνητικό έργο (π.χ. στη φορολογία) και άλλες θέτουν οργανωτικές βάσεις για την άσκηση της κυβερνητικής λειτουργίας. Η διαδικασία θα συνεχισθεί το φθινόπωρο, με κορωνίδα την αναθεώρηση του Συντάγματος.

Η ταχύτητα με την οποία εκδηλώνεται το εν λόγω έργο επιτρέπει την αξιοποίηση του πολιτικού κεφαλαίου που προσδίδει η νωπή λαϊκή εντολή. Ετσι, η υιοθέτηση των βασικών επιλογών και η αντιμετώπιση των αντιδράσεων είναι ευχερέστερη. Παράλληλα, διακηρύσσονται ξεκάθαροι στόχοι, τουλάχιστον για βραχυπρόθεσμες πολιτικές, ώστε να τεθεί η κυβερνητική μηχανή σε ορισμένη πορεία.

Από την άλλη πλευρά, κάθε μεταρρύθμιση θα κληθεί να αναμετρηθεί, σε μέσο χρόνο, με το πλήθος των αγκυλώσεων που εγκλωβίζουν τις δημιουργικές προσπάθειες στη χώρα μας. Ας συνοψίσουμε ορισμένες: Το πρώτο εμπόδιο συνίσταται στο θεσμικό περιβάλλον. Σε μεγάλο βαθμό, ο προσανατολισμός της διοικητικής νομοθεσίας είναι η κρατική υπερ-ρύθμιση της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αυτό ωστόσο παραγνωρίζει τόσο τη σημασία των κινήτρων στην εκδήλωση της ανθρώπινης δημιουργικότητας, όσο και το γεγονός ότι δεν υπάρχει καλύτερος αξιολογητής των δράσεών μας από τους καταναλωτές που πληρώνουν για να αποκτήσουν τους καρπούς τους. Η υπερ-ρύθμιση συνοδεύεται από πολλαπλασιασμό των ελεγκτικών δράσεων, σε σημείο μάλιστα ώστε ο διοικούμενος να επιφορτίζεται ο ίδιος με πλήθος βαρών που μόνο σκοπό έχουν να διευκολύνουν τον κρατικό έλεγχο.

Εμπόδιο αποτελεί ενίοτε και ο ίδιος ο μεταρρυθμιστικός οίστρος. Η ανάπτυξη του διοικητικού κράτους σε μεγάλο βαθμό στηρίζεται στην ανακύκλωση διοικητικών δομών για την αντιμετώπιση προκλήσεων ξένων προς αυτές για τις οποίες οι δομές αρχικά διαμορφώθηκαν. Ετσι, το αποτέλεσμα πολλών μεταρρυθμίσεων είναι συχνά ο πολλαπλασιασμός των βαρών και των αγκυλώσεων για την αποτροπή των οποίων σχεδιάστηκαν. Αντίστοιχα, το κόστος πολλών μεταρρυθμίσεων (κόστος μετάβασης και προσαρμογής, αντιδράσεις, αβεβαιότητα ως προς το νέο καθεστώς κ.λπ.) συχνά υπερκαλύπτει το όφελος.

Το τρίτο εμπόδιο σχετίζεται με τον ανθρώπινο παράγοντα. Η ευθυνοφοβία και ο ανταγωνισμός εντός και πέριξ της κρατικής μηχανής αποτελούν παράγοντες που επιβραδύνουν την απορρόφηση της όποιας μεταρρυθμιστικής δυναμικής. Ακόμη χειρότερα, διαμορφώνονται ομάδες ευνοούμενων και χαμένων της μεταρρύθμισης. Αντίστοιχο ζήτημα ανακύπτει και σχετικά με την αξιοποίηση των ευκαιριών που παρέχουν οι μεταρρυθμίσεις στο κοινωνικό σώμα. Σε μία κοινωνία έντονα εξαρτημένη από το κράτος και ακρωτηριασμένη από την κρίση, απαιτούνται πρωτίστως μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης και ανοιχτής πρόσβασης στις ευκαιρίες.

Το κρίσιμο στοίχημα είναι να γίνει η κοινωνία ιδιοκτήτης του μεταρρυθμιστικού προγράμματος. Για να επιτευχθεί αυτό, πρέπει αφενός το πρόγραμμα να έχει δημιουργικό, θετικό πρόσημο, αφετέρου, κάθε κοινωνός να μπορεί να αντιληφθεί ότι, όχι μόνο δεν αποκλείεται, αλλά μπορεί να μετάσχει και ο ίδιος στη δημιουργία.

Ο Νίκος Παπασπύρου, διδάκτωρ νομικών επιστημών του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, είναι επίκουρος καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ