«Σε έναν άνθρωπο οφείλω τα πάντα»

Ετοιμάζεστε, όπως μου είπατε, για τη συναυλία σας με τη Νένα Βενετσάνου στις 22 Ιουλίου. Είστε πάντα εμμονικά επιλεκτικός με τις συνεργασίες σας. Παρ’ όλ’ αυτά, θα μου επιτρέψετε να σας ρωτήσω αν μπήκατε ποτέ στον πειρασμό να σκεφτείτε ότι αυτές οι επιλογές – όσο ποιοτικές και να είναι – σας χαρακτηρίζουν παρωχημένο και παλιομοδίτικο.

Καταλαβαίνω τι με ρωτάτε και είναι παρά πολύ σωστή η παρατήρησή σας. Και πρέπει να πω ότι το να συνεργάζομαι με τη Νένα είναι σαν να πίνω παλιό κρασί. Είναι το στυλ μου αυτό. Και ο δίσκος «Αγρυπνο φεγγάρι» που έκανα πριν από λίγο καιρό είναι με ποιήματα που έχω μελοποιήσει. Με ό,τι είχα στη βιβλιοθήκη μου. Εγώ δεν θα φτιάξω ποτέ το μοντέρνο τραγούδι. Το έχω αφήσει για τον Ρέμο, τον Σάκη και τα άλλα καλά παιδιά που το κάνουν τέλεια. Γιατί να διακινδυνεύσω εγώ; Προχθές έκλεισα τα 74 χρόνια. Δεν μπορώ να παλιμπαιδίσω, να διαλέξω έναν ελαφρύ στίχο και να χαριεντίζομαι. Δεν είναι στην κουλτούρα μου. Εμπιστεύομαι και τους νέους, αρκεί να με αφορούν. Το «Ισως φταίνε τα φεγγάρια» του Τάσου Σαμαρτζή ή το «Πρωινό τσιγάρο» του Αλκη Αλκαίου αφορούν νέους ποιητές διότι κυκλοφόρησαν πριν από τέσσερις δεκαετίες. Εχω θυσιάσει πολλά και δεν μπορώ να τα πετάξω έτσι.

Σε αυτές τις θυσίες συμπεριλαμβάνεται και η μετακίνησή σας στην Ιταλία την περίοδο της χούντας;

Αναμφισβήτητα. Το 1968 έφυγα για το Μιλάνο μαζί με τη σύντροφό μου. Αρχισα να χτίζω μια καριέρα του κλασικού κιθαρίστα, δηλαδή δίνοντας ρεσιτάλ σε κοντινές χώρες. Εκεί δίνω ρεσιτάλ κλασικής κιθάρας και έχω αρχίσει να γίνομαι γνωστός ως ο Ελληνας. Ο Ελληνας τότε ήταν πολύ αγαπητός – τουλάχιστον στην Ιταλία – λόγω της χούντας και των πολιτικών δύσκολων καταστάσεων που αντιμετώπιζε η Ελλάδα. Εργαζόμουν παράλληλα και ως καθηγητής στη μουσική ακαδημία του δήμου στο Μιλάνο.

Αφήσατε μια στρωμένη καριέρα. Ή τουλάχιστον μια πορεία που είχε αρχίσει με τους καλύτερους οιωνούς.

Είναι έτσι, αλλά ταυτοχρόνως ήταν ασφυκτική η ατμόσφαιρα λόγω χούντας. Πριν φύγω για την Ιταλία, είχα αρχίσει μια καριέρα, είχα ασχοληθεί με τα τραγούδια του Νέου Κύματος, από το 1964 που άρχισα δισκογραφικά. Ημουν πολύ προσαρμοσμένος στην ελληνική μουσική πραγματικότητα. Με αφορμή έναν διαγωνισμό κιθάρας πηγαίνω στο Μιλάνο. Παίρνω το πρώτο βραβείο, πράγμα που μου άνοιξε πόρτες και δυνατότητες να εξελιχθώ ως κλασικός κιθαρίστας. Η ζωή μου εκεί πήγαινε από το καλό στο καλύτερο, και μάλιστα σε μια πόλη που είχε τόσο έντονη μουσική δραστηριότητα. Το 1975 γεννιέται το πρώτο μου παιδί στο Μιλάνο. Τότε στην Ελλάδα – αφού είχε πέσει η δικτατορία – έχει αρχίσει να δημιουργείται μια πολιτική κίνηση και πολιτιστική κίνηση συγχρόνως. Ολα έδειχναν ότι η Ελλάδα πάει προς μια κατεύθυνση πολύ διαφορετική από εκείνη που άφησαν οι συνταγματάρχες. Πιο δημοκρατική, πιο ανθρώπινη, με έντονη τη διάθεση για επανεκκίνηση. Οχι μόνο στην κοινωνία, αλλά και στην τέχνη που αφορούσε.

Ετσι σας γεννιέται η επιθυμία για επιστροφή;

Κάποιες φορές μάλιστα ένιωθα ότι τίποτα δεν με κρατάει. Πείθω τη γυναίκα μου να επιστρέψουμε στην Ελλάδα. Αφήνω μια καριέρα που είχα ονειρευτεί όταν ήμουν νέος, στην Ιταλία, η οποία έχει τεράστια παράδοση στη μουσική. Αρχίζω να ετοιμάζω την επιστροφή μου στην Αθήνα. Και δεν ήταν εύκολο. Την ίδια στιγμή που πήρα την απόφαση να επιστρέψω, γνώριζα ότι έμπαινα σε νέες περιπέτειες. Αυτό που είχα δημιουργήσει πριν φύγω για την Ιταλία ήταν κάτι, αλλά αφορούσε το παρελθόν. Θα έπρεπε να ξανασυστηθώ, αν μπορούμε να το πούμε.

Είχατε την επιθυμία αλλά και τον φόβο ότι δεν θα μπορούσατε να ενταχθείτε ξανά στο καλλιτεχνικό περιβάλλον;

Φυσικά, γι’ αυτό και λέω ότι ήταν πολύ δύσκολη απόφαση για τη ζωή μου. Δεν ήξερα τότε ποιο ήταν το σωστό. Να μείνω δηλαδή σε κάτι που έχω σίγουρο και εξελίσσεται ή να επιστρέψω στην Ελλάδα και να δώσω πάλι έναν αγώνα από την αρχή; Πάλι από το μηδέν;

Επιστρέψατε και δικαιώθηκε η απόφασή σας. Τι σας έπεισε;

Ο άνθρωπος – κλειδί ήταν ο Αλέκος Πατσιφάς. Πίστευε σε μένα κι έγινε σύμμαχος. Θυμάμαι στη συνάντησή μας να μου λέει «πρέπει να συνεχίσεις, ο κόσμος αναζητά τα τραγούδια του Νέου Κύματος». Με ενθάρρυνε αναπτύσσοντάς μου λεπτομερώς τα σχέδια που είχε για μένα. Με πίστευε. Ετσι ξεκίνησα φτιάχνοντας τον δίσκο «Ζωγραφιές από τον Θεόφιλο – 12 λαϊκά τραγούδια» σε στίχους του Ακου Δασκαλόπουλου. Μπήκα πάλι σε δημιουργικό κλίμα. Με έβαλε ξανά στο στούντιο και άρχισα τις συνεργασίες. Του χρωστάω πάρα πολλά του Πατσιφά. Κυρίως για την απόλυτη εμπιστοσύνη που μου έδειξε.

Με ποιον τρόπο;

Μετά τον πρώτο δίσκο, του πρότεινα να μελοποιήσω τα ποιήματα του Μάνου Χατζιδάκι, τη συλλογή «Το παιδί της γης». Αμέσως πήρε την άδεια από τον Μάνο.

Ηταν καλοί φίλοι.

Φυσικά. Μα αυτοί ήταν η παρέα του: ο Ελύτης, ο Γκάτσος, ο Πλωρίτης. Με τον Μάριο Πλωρίτη και τον Νίκο Καρύδη είχαν δημιουργήσει τις εκδόσεις Ικαρος και στο καταστατικό έβαλαν και την εταιρεία Λύρα. Και η Λύρα έγινε το σπίτι μου. Γι’ αυτό ξανάλεω ότι του οφείλω την επιστροφή μου στην πατρίδα και την πορεία μου στο ελληνικό τραγούδι.

Σας διαμόρφωσε η συναναστροφή μαζί του;

Μα πώς αλλιώς; Ενα βράδυ, μου λέει «έλα από το σπίτι, θα είναι κάποιοι φίλοι». Πηγαίνω λοιπόν στο Παλαιό Ψυχικό όπου έμενε, μου ανοίγει η όμορφη γυναίκα του, η Αιμιλία, μπαίνω μέσα και βλέπω μπροστά μου τον Τσαρούχη. Ημουν παιδί, 23 ετών. Τα γόνατά μου λύγισαν. Δίπλα του καθόταν ο Οδυσσέας Ελύτης, πιο εκεί ο Νίκος Γκάτσος να καπνίζει αρειμανίως και να συζητά με τον Λειβαδίτη. Πιο κει, η Αλίκη Βουγιουκλάκη και άλλοι πολλοί.

Εμπειρίες ζωής.

Αυτές οι γνωριμίες είναι η περιουσία μου. Ο Πατσιφάς με έβαλε να μελοποιήσω το «Ασμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας» του Ελύτη. Πήγαινα στο στούντιο και ήμουν με τον Οδυσσέα Ελύτη. Αυτά δεν μπορώ να τα ξεχάσω. Ηταν επίσης σπουδαίος συνεργάτης. Ηταν διευθυντής και συγχρόνως έκανε τις παραγωγές. Ερχόταν πρώτος στο στούντιο και έφευγε τελευταίος. Φρόντιζε για τους μουσικούς, τους στίχους – να μην έχουν κάποιο λάθος ή κάποια υπερβολή. Είχε εμμονή, και είχε απόλυτο δίκιο.

Απαιτούσε από τους ποιητές και στιχουργούς να αλλάξουν κάτι που δεν του άρεσε;

Βέβαια. Επαιρνε, για παράδειγμα, τον Ακο Δασκαλόπουλο και του έλεγε, άλλαξε εκείνο, το άλλο. Δεν άφηνε κενά. Οι στιχουργοί τον φοβόντουσαν γιατί ήταν καβγατζής. Αλλά την ίδια στιγμή ήταν κινητήρια δύναμη των τραγουδιών και όχι απλώς ένας ακόμη άνθρωπος των επιχειρήσεων. Τέτοιοι άνθρωποι λείπουν από τη δισκογραφία, γι’ αυτό και βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση. Δεν λείπουν οι ευκολίες που υπήρχαν παλαιότερα στη δισκογραφία, αλλά εκείνοι οι φωτισμένοι άνθρωποι που μπορούσαν να δημιουργήσουν τον πόλο του ενδιαφέροντος.

Εκεί οφείλεται και η δική σας εμμονή και επιλεκτικότητα με τον στίχο. Είναι πολύ συγκεκριμένες οι μελοποιήσεις σας και θα παρατηρούσα ότι λείπουν ονόματα πολύ σημαντικά.

Δεν έχω μελοποιήσει φίλους μου όπως ο Λευτέρης Παπαδόπουλος ή η Λίνα Νικολακοπούλου. Δεν έχω συνεργαστεί με τον άλλο τεράστιο φίλο μου, τον Μάνο Ελευθερίου. Το «γιατί» δεν το ξέρω. Ενας πασίγνωστος στιχουργός σού εξασφαλίζει μια επιτυχία, αλλά αυτό δεν με αφορούσε.

Δεν παρεξηγήθηκε ποτέ κανείς;

Οχι, βέβαια. Κάποια στιγμή μάλιστα πίεσα τον Μάνο Ελευθερίου να μου δώσει στίχους του για να μελοποιήσω. Το θεωρούσα απαράδεκτο τόσο καλοί φίλοι να μην έχουμε συνεργαστεί. Μου φέρνει μια σειρά από ποιήματά του, τα διαβάζω, αλλά τίποτα δεν μου έκανε. Του λέω: «Μάνο μου, δεν είναι μέσα σε μένα αυτά». Και φυσικά εκείνος με το απίστευτο χιούμορ του μου απαντά: «Γι’ αυτό σε λέω γεροξεκούτη».

Ποιους ποιητές θα μελοποιήσετε στον επόμενο δίσκο σας;

Θα είναι όλοι νέα παιδιά, από τα οποία κάποια δεν έχουν καν εκδώσει, αλλά μου αρέσουν πολύ. Είναι ένας τρόπος ακόμη για να πω ότι ο λόγος και το κείμενο μ’ ενδιαφέρουν και όχι τα σπουδαία ονόματα.