Γέφυρα κατά του καρκίνου

Τους μηχανισμούς της καρκινογένεσης ερευνούν σήμερα εκατοντάδες ερευνητικά εργαστήρια σε όλο τον κόσμο. Μεταξύ αυτών όμως, εργαστήρια στην Ελλάδα, με πολύ λιγότερα μέσα από ό,τι στο εξωτερικό, παρουσιάζουν συχνά αποτελέσματα με αξία «χρυσού» στη διεθνή επιστημονική κοινότητα.

Από την Κρήτη, με χρηματοδότηση από τη συμμετοχή του σε διεθνή ανταγωνιστικά προγράμματα, ο αναπληρωτής καθηγητής Κυτταρικής Βιολογίας Γιώργος Ζάχος και οι επιστήμονες του εργαστηρίου τού Κυτταρικού Κύκλου και Διαίρεσης αναζητούν τους νέους μηχανισμούς της καρκινογένεσης ώστε να μπορέσουν να τους κατανοήσουν και να τους αποτρέψουν.

Πρωτοπόροι. Είναι δε από τους πρωτοπόρους διεθνώς στη μελέτη ενός πρόσφατα – αναγνωρισμένου φαινομένου που ονομάζεται γέφυρες DNA και συντελεί στη δημιουργία κυττάρων με σπασμένα κομμάτια DNA. «Αυτό συμβαίνει διότι, καθώς τα κύτταρά μας διαιρούνται, ορισμένες φορές τα χρωμοσώματα μπλέκονται μεταξύ τους και τραβιούνται σε δομές που ονομάζονται γέφυρες DNA» εξηγεί ο Γιώργος Ζάχος μιλώντας στα «ΝΕΑ». «Χωρίς κάποια πρόσθετη υποστήριξη οι γέφυρες αυτές θα σπάσουν και αυτό μπορεί να μετατρέψει τα υγιή κύτταρα σε καρκινικά, να οδηγήσει δηλαδή στη δημιουργία καρκίνου» τονίζει.

«Κατά τη διάρκεια της ζωής μας, τα κύτταρα του σώματός μας πολλαπλασιάζονται (διαιρούνται) εκατομμύρια φορές ώστε να μπορέσει ο οργανισμός μας να αναπτυχθεί, να μεγαλώσει και να συντηρηθεί» λέει ο Γιώργος Ζάχος περιγράφοντας τον κυτταρικό κύκλο.

«Ωστόσο, πολύ σπάνια μπορεί να γίνουν λάθη στο μοίρασμα των χρωμοσωμάτων και να προκύψουν κύτταρα με λιγότερο ή περισσότερο DNA από το κανονικό. Τέτοια κύτταρα είναι γενετικά ασταθή και μπορεί να αρχίσουν να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα προκαλώντας καρκίνο. Στο εργαστήριό μας στο Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, ερευνούμε τους μηχανισμούς με τους οποίους τα κύτταρα του ανθρώπου διαιρούνται και εντοπίζουμε κρίσιμες πρωτεΐνες οι οποίες είναι απαραίτητες γι’ αυτήν τη διαδικασία» εξηγεί.

Τι κάνει το εργαστήριό του; «Στόχος μας είναι όχι μόνο να κατανοήσουμε τι μπορεί να πηγαίνει λάθος ώστε να δημιουργείται καρκίνος, αλλά και να εντοπιστούν νέες πιθανές πρωτεΐνες – στόχοι, οι οποίες, εάν ανασταλούν με κάποιο φάρμακο, θα οδηγήσουν στη θανάτωση των καρκινικών κυττάρων και τη θεραπεία του καρκίνου» λέει ο Γιώργος Ζάχος.

Το εργαστήριο του Γιώργου Ζάχου ιδρύθηκε πριν από 12 χρόνια στο Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, όταν επέστρεψε ως καθηγητής από το εξωτερικό. «Για να μελετήσουμε τους μηχανισμούς της κυτταρικής διαίρεσης παρατηρούμε κύτταρα ανθρώπου σε καλλιέργεια χρησιμοποιώντας σύγχρονες τεχνικές μικροσκοπίας φθορισμού, οι οποίες επιτρέπουν την ανάλυση δομών πολύ μικρότερων από το κύτταρο με εξαιρετική ανάλυση και ακρίβεια» δηλώνει. «Επιπλέον, απαλείφουμε πρωτεΐνες του κυττάρου που μας ενδιαφέρουν ή τις αντικαθιστούμε με άλλες μεταλλαγμένες μέσα στο κύτταρο, ώστε να μελετήσουμε τον ρόλο και τη σημασία τους για τη σωστή λειτουργία ή/και επιβίωση του κυττάρου. Η έρευνά μας αυτή έχει οδηγήσει στον εντοπισμό αρκετών νέων πρωτεϊνών οι οποίες είναι απαραίτητες για τη σωστή κυτταρική διαίρεση, καθώς και την επιδιόρθωση λαθών κατά το μοίρασμα των χρωμοσωμάτων στα δύο θυγατρικά κύτταρα» τονίζει ο Γιώργος Ζάχος.

Η χρηματοδότηση του εργαστηρίου όλα τα χρόνια γίνεται αποκλειστικά μέσω ανταγωνιστικών ερευνητικών προγραμμάτων, μια και όπως αναφέρει ο ίδιος, «δεν υπάρχει δυνατότητα χρηματοδότησης από τον κεντρικό προϋπολογισμό του πανεπιστημίου». «Το εργαστήριό μας χρηματοδοτείται από τον Worldwide Cancer Research έναν οργανισμό (charity) με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο που υποστηρίζει την έρευνα ενάντια στον καρκίνο διεθνώς, καθώς και από το Fondation Santé ένα ιδιωτικό ίδρυμα (foundation) το οποίο ιδρύθηκε από έλληνες επιστήμονες του εξωτερικού και τα τελευταία 8 χρόνια υποστηρίζει επιστήμονες οι οποίοι πραγματοποιούν βιοϊατρική έρευνα υψηλού επιπέδου στην Ελλάδα και την Κύπρο» λέει ο Γιώργος Ζάχος. Και καταλήγει με τις φράσεις: «Τα προγράμματα αυτά είναι πολύ ανταγωνιστικά (χρηματοδοτείται το κορυφαίο 5%-10% των αιτήσεων έπειτα από κρίση από αναγνωρισμένους επιστήμονες – ειδικούς του εξωτερικού) ωστόσο, χωρίς τη συμβολή των παραπάνω οργανισμών/ ιδρυμάτων η έρευνά μας θα ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθεί και για αυτό τους ευχαριστούμε».

Γλωσσάρι

Κυτταρική διαίρεση

Η διαδικασία με την οποία ένα «μητρικό» κύτταρο δίνει γένεση σε δύο «θυγατρικά» κύτταρα με πανομοιότυπο μεταξύ τους γενετικό υλικό (DNA).

Καρκίνος

Κύτταρα που διαιρούνται (πολλαπλασιάζονται) ανεξέλεγκτα, προκαλώντας καταστροφή ιστών και οργάνων του σώματος.

Γέφυρες DNA

Μόρια DNA (χρωμοσώματα) τα οποία μπλέκονται μεταξύ τους και τραβιούνται κατά τη διαίρεση του κυττάρου σχηματίζοντας «γραμμές» DNA ανάμεσα στα θυγατρικά κύτταρα. Χωρίς υποστήριξη, οι γέφυρες αυτές θα σπάσουν και αυτό μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία καρκίνου.

Τι λέει η «νέα γενιά»

Ελένη Πετσαλάκη

«Στόχος μας είναι η κατανόηση των μοριακών μηχανισμών που διέπουν τον πολλαπλασιασμό των καρκινικών κυττάρων, προκειμένου να ανακαλύψουμε νέες πρωτεΐνες – στόχους αντικαρκινικής θεραπείας. Πιο συγκεκριμένα, όταν καρκινικά κύτταρα δεν έχουν αυτές τις πρωτεΐνες, μπορούν να αποκτήσουν πολύ σοβαρά λάθη κατά τη διάρκεια του πολλαπλασιασμού τους και να θανατωθούν ώστε να εμποδιστεί η εξάπλωση του καρκίνου».

Η Ελένη Πετσαλάκη είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια

Σοφία Μπαλαφούτη

«Είμαι πολύ χαρούμενη που μου δόθηκε η ευκαιρία να μάθω σύγχρονες τεχνικές και να εξοικειωθώ με την έρευνα στην κυτταρική βιολογία. Θα ήθελα να εργαστώ και στο μέλλον ως ερευνήτρια στον χώρο της κυτταρικής βιολογίας του καρκίνου ώστε να βοηθήσω και εγώ τον άνθρωπο όσο μπορώ».

Η Σοφία Μπαλαφούτη είναι προπτυχιακή φοιτήτρια Βιολογίας