Η ελληνική αρχιτεκτονική περιπέτεια

Η πρόσφατη είδηση θανάτου του Ιεό Μινγκ Πέι μας θύμισε ένα σπουδαίο έργο του: τη γυάλινη πυραμίδα στο Μουσείο του Λούβρου, στο Παρίσι. Το θυελλώδες σκάνδαλο που προκλήθηκε όταν ο Πέι πρότεινε αυτή την «ιερόσυλη» μοντέρνα χειρονομία για τη νέα είσοδο στο μεγαλύτερο μουσείο του κόσμου και η μετέπειτα ενθουσιώδης αποδοχή του, όταν δοκιμάστηκε στην πράξη αυτό το έργο, θα αρκούσαν για να διατηρηθεί άσβεστη η μνήμη του σημαντικού αυτού αρχιτέκτονα.

Οποιος τύχαινε να επισκεφθεί αργότερα το Λούβρο, θα ήταν αδύνατο να μη θαυμάσει πόσο σωστά οργανώθηκε υπόγεια η κατανομή των κινήσεων προς όλες τις διάσπαρτες πτέρυγες του μουσείου και πώς αυτή η είσοδος είχε συνδυαστεί μαγικά με αρχαιολογικό χώρο, εμπορικό κέντρο, σταθμό του μετρό και πάρκιγκ – όλα υπόγεια, διακριτικά και άψογα μελετημένα.

Ο αρχιτέκτονας, γνωστός με τα αρχικά του I.M. Πέι, γεννήθηκε το 1917 στην Κουανγκτσού, στην Κίνα. Ελαβε το πτυχίο του από το τμήμα αρχιτεκτονικής του αμερικανικού πανεπιστημίου ΜΙΤ το 1940, όταν ο δεύτερος σινο-ιαπωνικός πόλεμος τον ανάγκασε να εγκαταλείψει τα σχέδιά του να επιστρέψει στην πατρίδα του. Αυτό το γεγονός επέτρεψε στον νεαρό αρχιτέκτονα, να ανακαλύψει τη σχολή σχεδιασμού Graduate School of Design του Χάρβαρντ όπου o Πέι συνεργάστηκε με τους εκπροσώπους του μοντερνισμού Βάλτερ Γκρόπιους και Μαρσέλ Μπρούερ.

Στη διάρκεια των 60 χρόνων της επαγγελματικής του καριέρας τα έργα του φημισμένου αρχιτέκτονα με υλικά κατασκευής την πέτρα, το σκυρόδεμα, το γυαλί και τον χάλυβα ξεχωρίζουν. Τα πιο γνωστά είναι το κτίριο του Rock and Roll Hall of Fame στο Κλίβελαντ, το ανατολικό κτίσμα της Εθνικής Πινακοθήκης της Ουάσιγκτον, ο πύργος της τράπεζας του Χονγκ Κονγκ, αλλά και η Βιβλιοθήκη Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι στη Βοστώνη.

Το 1983 έλαβε το έγκριτο βραβείο Pritzker, ως ένας από τους πλέον επιτυχημένους αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα. Στο κείμενό τους τα μέλη της κριτικής επιτροπής του Pritzker σημειώνουν με έμφαση ότι «έχει δώσει στον 20ο αιώνα μερικούς από τους πιο όμορφους εσωτερικούς χώρους και ανάλογες εξωτερικές μορφές». Αν και είναι γνωστός ως μοντερνιστής και αξιοσημείωτος για τις μορφές του που βασίζονται σε ρυθμίσεις απλών γεωμετρικών σχημάτων όπως τρίγωνα, κύκλοι και τετράγωνα, ο Πέι υποστήριξε την ανάπτυξη μιας ποικιλομορφίας του αρχιτεκτονικού ύφους.

O I.M. Πέι πριν από 26 χρόνια είχε συνδεθεί άμεσα, και για τέσσερα χρόνια, με τις περιπέτειες ενός ελληνικού μουσείου, όταν ανέλαβε να σχεδιάσει το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Αθηνών για λογαριασμό του ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στην οδό Ρηγίλλης της Αθήνας. Τα σχέδια έγιναν αλλά το μουσείο δεν χτίστηκε ποτέ. Μεσολάβησαν μια σειρά από γεγονότα που ακύρωσαν το έργο, που θα χτιστεί αργότερα από άλλον αρχιτέκτονα σε άλλο οικόπεδο. Μια σύντομη αναφορά σε εκείνη τη διδακτική «περιπέτεια» προσφέρεται για να τιμήσει τη μνήμη του Πέι.

Ολα ξεκινούν με τη δημοσιοποίηση του έργου από τον αρχιτέκτονα, που επισκέπτεται την Αθήνα τον Ιούλιο 1993, δίνει συνεντεύξεις και φωτογραφίες της μακέτας. Ο Πέι θα πει κάτι αναμενόμενο: έχει σχεδιάσει ένα κτίριο «στους πρόποδες του Παρθενώνα» και τονίζει πως η οροφή του θα φωτίζεται από διάφανα φύλλα αλάβαστρου. Το κοινό αντιδρά, δημοσιεύονται πολλά γράμματα και άρθρα ειδικών που επισημαίνουν και καταγγέλλουν. Ιδιαίτερο βάρος έχει η γνώμη τριών «διακεκριμένων αρχιτεκτόνων» (Ν. Βαλσαμάκης, Κ. Κρόκος, Δ. Φατούρος) και ενός χωριστά (Μ. Φωτιάδης) που δημοσιεύονται ταυτόχρονα στις αρχές του Αυγούστου 1993, με επιφυλάξεις και ερωτήματα για το αν η θέση του μουσείου ήταν σωστή.

Τον Μάιο 1994 ήταν ήδη γνωστό πως υπήρχαν διαθέσιμα επτά δισ. δραχμές για ανέγερση του μουσείου και επρόκειτο να βγει η οικοδομική άδεια. Σε μια εβδομάδα αυτό είχε διαψευσθεί: το ΥΠΕΧΩΔΕ αποφάσισε αναστολή εργασιών. Στο μεταξύ δημοσιεύεται στα Αρχιτεκτονικά Θέματα συνέντευξη του Πέι από τον Α. Φιλιππίδη για μνημειακότητα. Ομως τον Οκτώβριο 1995, και ενώ οι περίοικοι τσακώνονται με τους αστυνομικούς στο οικόπεδο για να μην κοπούν τα εκεί δέντρα, το Συμβούλιο της Επικρατείας αποφασίζει να προχωρήσει το έργο και 59 εικαστικοί υπογράφουν διαμαρτυρία για την ώς τότε αναστολή εργασιών.

Τον Μάιο 1996 δημοσιεύεται μια ωραία συνέντευξη του Πέι από τον Θανάση Λάλα, όπου ο χαμογελαστός αρχιτέκτονας δηλώνει «Πολλές φορές ακούγοντας Μπαχ έχω βρει σοφές λύσεις» και «Ολα τα μεγάλα έργα είναι απλά, η αποθέωση της απλότητας». Σκόπιμα δεν συζητούν για το φλέγον θέμα.

Τίποτε όμως δεν προμηνύει εκείνο που θα ακολουθούσε σε λίγους μήνες. Μεσολαβούν οι ανασκαφές στο οικόπεδο, η εύρεση της παλαίστρας του Γυμνασίου του Λυκείου (εκεί που περπάτησε ο Αριστοτέλης!) και τον Ιανουάριο του 1997 το ΚΑΣ αποδέχεται την ταύτιση και αποφασίζει την «καταρχήν συνύπαρξη» μουσείου με αρχαιότητες, συστήνοντας ταυτόχρονα ειδική επιτροπή για το θέμα. Μια σολομώντειος λύση σχολιάζει τότε η Χ. Κιοσσέ. Η όποια ελπίδα κράτησε πάντως ελάχιστο χρόνο. Στις 28 Ιανουαρίου 1997 ο τότε υπουργός (Ε. Βενιζέλος) βιάστηκε να αποφανθεί ότι «υπάρχει μία ιδεοληπτικού και αισθητικού τύπου αντιδικία, που μπορεί να γεννήσει παρεξηγήσεις για τη χώρα μας και τον πολιτισμό μας» και απέκλεισε τη συνύπαρξη. Ηδη είχαν αρχίσει να ψάχνουν για άλλο οικόπεδο.

Αλλά η ελπίδα πεθαίνει τελευταία. Εχει προηγηθεί ρήξη χορηγών με κυβέρνηση και ένα εξάμηνο μετά, βλέπουμε διάφορους καλοθελητές, όπως τον Μ. Περράκη, να αγωνίζονται για να μη ματαιωθεί η ανέγερση του μουσείου. Αντίστοιχα φούντωναν οι φήμες ότι το μουσείο ήταν «αμφιλεγόμενο» και ότι οι συλλογές του όχι κατοχυρωμένες. End of story. Μόλις τότε τέλειωνε η επέκταση του Βυζαντινού Μουσείου, χτιζόταν η επέκταση του Μουσείου Μπενάκη και ακόμα τρώγονταν για το Μουσείο Ακρόπολης…