«Τα έργα είναι αλεξικέραυνο για τα ανθρώπινα συναισθήματα»

Ντυμένος στα λευκά με ένα πλατύγυρο λευκό καπέλο για να αντέξει τον ήλιο που ρίχνει τις ακτίνες του σε ένα από τα πιο φωτεινά σημεία του πλανήτη βαδίζει πάνω στον ιερό γρανιτένιο βράχο που στέκει στην καρδιά του Αιγαίου. Με ένα σωρό χαρτιά στα χέρια – σημειώσεις και οδηγίες – δεν διευθύνει κάποια ανασκαφική έρευνα, αν και θα μπορούσε καθώς στο πλούσιο βιογραφικό του δεν υπάρχουν μόνο σπουδές περί την τέχνη, αλλά και σχετικές με την αρχαιολογία και την ανθρωπολογία. Παρακολουθεί μια στιγμή ιστορική: τον εποικισμό του νησιού όπου κατά τη μυθολογία γεννήθηκαν ο Απόλλων και η Αρτεμις με δικά του «παιδιά», 29 φιγούρες του από χυτοσίδηρο, δημιουργίες των τελευταίων 20 ετών. Ανάμεσά τους βρίσκονται τέσσερις «νεογέννητες» που φιλοτεχνήθηκαν ειδικά για να ζήσουν για έξι μήνες στο ακατοίκητο νησί της Δήλου, από τα ρηχά της θάλασσας, έξω από το λιμάνι ώς το αρχαιολογικό μουσείο, στη σκηνή του θεάτρου, στις επαύλεις της συνοικίας του θεάτρου, στην είσοδο του Σταδίου αλλά και στην Αγορά των Κομπεταλιαστών.

Και μπορεί να περπατούσε για καιρό ανάμεσα στους ναούς και τις πολυτελείς κατοικίες της αρχαιότητας, να διάλεξε με προσοχή τα σημεία που θα τοποθετήσει τα γλυπτά του – άλλα όρθια κι άλλα ξαπλωμένα στο έδαφος – να φρόντισε ώστε ανάλογα την οπτική γωνία του θεατή κάποιες φορές να βρίσκονται σε πρώτο πλάνο και κάποιες άλλες να χάνονται από το βλέμμα του, ωστόσο μέχρι την τελευταία στιγμή εστιάζει στις λεπτομέρειες για να δώσει στους επισκέπτες το αρτιότερο δυνατό αποτέλεσμα. Ο λόγος για τον 69χρονο βρετανό γλύπτη Αντονι Γκόρμλι, τον καλλιτέχνη που έχει κατακτήσει από το λεγόμενο Οσκαρ των εικαστικών, το βραβείο Τέρνερ, ώς τον τίτλο του Ιππότη από τη βασίλισσα της Αγγλίας για την προσφορά του στην τέχνη. Καλεσμένος του Οργανισμού ΝΕΟΝ – ο οποίος έχει θέσει στον πυρήνα της δράσης του την παρουσίαση της σύγχρονης τέχνης στον δημόσιο χώρο, σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων παρουσιάζει στον μεγαλύτερο σε έκταση αρχαιολογικό χώρο στην Ελλάδα, το εικαστικό του εγχείρημα «Sight» (Θέαση) σε επιμέλεια της διευθύντριας του ΝΕΟΝ Ελίνας Κουντούρη και της διευθύντριας της Whitechapel Gallery του Λονδίνου, Ιβόνας Μπλάζγουικ. Και επί τη ευκαιρία εξηγεί στα «Πρόσωπα» τι τον γοήτευσε στο «λαξεμένο από τη βροχή και τον αέρα νησί», ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετώπισε κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας της μεγάλης αυτής εικαστικής εγκατάστασης και το παιχνίδι αποκάλυψης – εξαφάνισης που έχει σχεδιάσει στη γενέτειρα του Απόλλωνα.

O τίτλος της έκθεσής σας είναι «Sight» (Θέαση). Τι προτείνετε στον επισκέπτη να δει και για ποιον λόγο;

Ως ο τόπος γέννησης του Απόλλωνα, που ήταν ο Θεός του φωτός και της σοφίας, της ποίησης και της αλήθειας, θεώρησα ότι αρμόζει να κάνω μια έκθεση που θα εστιάσει στη σχέση μεταξύ του ορατού και του φαντασιακού. Ενα κομμάτι της δουλειάς μου ήταν να εξετάσω τη σχέση μεταξύ της εικόνας και του αναφέροντος, σε μια εποχή που αντιλαμβανόμαστε ότι η οπτική εικόνα δεν είναι κατ’ ανάγκη η πηγή της αλήθειας. Η εντυπωσιακή αλλαγή του ονόματος του νησιού με τη μετάβαση από το Αδηλος στο Δήλος, από αυτό που δεν φαίνεται σε αυτό που φαίνεται, ή από το αόρατο στο ορατό, ήταν εν πολλοίς η έμπνευση για την έκθεση.

Προσπάθησα να δώσω στα έργα τη δυνατότητα τόσο να αποκαλύπτονται σταδιακά όσο και να είναι απολύτως ορατά. Ενα παιχνίδι αποκάλυψης και εξαφάνισης. Αυτό λειτουργεί αποτελεσματικά σε όλη την έκταση του αρχαιολογικού χώρου, όπου τα απομεινάρια των κτιστών περιβλημάτων μοιάζουν με κάτοψη ενός κτιρίου που έχει εξαφανιστεί. Αυτή η κίνηση ανάμεσα σε αυτό που έχει απομείνει και σε αυτό που μπορούμε να φανταστούμε, είναι ακριβώς ένα κομμάτι της εξερεύνησής μου – η σύνδεση με ό,τι υπάρχει ήδη πάνω στο νησί.

Ποια είναι η ταυτότητα των μορφών που δημιουργήσατε για τη Δήλο; Πρόκειται για θεούς, για ήρωες, για θνητούς;

Τα έργα είναι είτε μάζες, μέτρα, είτε κεραίες για τον ανθρώπινο χώρο στον χώρο. Μετατοπίζουν τον χώρο μέσω της μάζας, μετρούν τον χώρο μέσω ορθογωνικών στοιχείων και είναι πομποί και δέκτες σαν κεραίες.

Το Αιγαίο αναδύει τις ιστορίες του κέντρου και της περιφέρειας, της δημιουργίας οικισμών και της αέναης κινητικότητας. Ετσι αποφάσισα να τοποθετήσω πέντε ή έξι από τα πιο παραστατικά έργα ως έκπτωτους που στέκουν και αγναντεύουν τη θάλασσα και τον ορίζοντα, για να λειτουργήσουν ως ορόσημα. Τα έργα στο εσωτερικό αντικατοπτρίζουν το πώς διαμορφώνουμε το δομημένο περιβάλλον μας και ποιες λειτουργίες του δίνουμε. Η διαλεκτική ανάμεσα στους κλειστούς, οριοθετημένους χώρους και τα ανοίγματα, που χαρακτηρίζουν την αρχιτεκτονική, εμπεριέχονται επίσης στη δομή αυτών των έργων. Είναι φτιαγμένα από κομμάτια, όπως τα εναπομείναντα αρχιτεκτονικά μέλη, και τα δύο μετατοπίζουν και ενεργοποιούν, ταυτόχρονα, τον χώρο.

Ηθελα να αποφύγω να απεικονίσω απλά τις λειτουργίες των ιερών άβατων, των παλατιών και των μαγαζιών. Η δουλειά μου δεν είναι να αναπαραστήσω κανενός είδους αφήγηση. Αντίθετα, θέλω να δημιουργώ μοναδικές συναντήσεις που μιλούν στον ιδιαίτερο χαρακτήρα του κάθε χώρου. Ενα γλυπτό, για παράδειγμα, είναι η απάντηση στο μεγάλο ανοιχτό χώρο της Αγοράς των Κομπεταλιαστών όπου λέγεται ότι κάποτε πουλήθηκαν 10.000 σκλάβοι σε μια μόνο μέρα.

Για ποιον λόγο πρωταγωνιστής στη δουλειά σας είναι η ανθρώπινη μορφή; Υιοθετείτε τη ρήση του σοφιστή Πρωταγόρα «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος εστίν»;

Δεν πιστεύω ούτε στην αρχή του Πρωταγόρα ότι ο άνθρωπος μπορεί να είναι το μέτρο των πάντων, ούτε στου Βιτρούβιου ότι το ανθρώπινο σώμα εμπεριέχει θεϊκές αναλογίες που μπορούν να εφαρμοστούν παντού, ακόμα και στην αρχιτεκτονική. Τα ιδεώδη των διαχρονικών αρχών έχουν ξεπεραστεί από την κατανόηση της μεταβλητότητας των πάντων: η κβαντική πραγματικότητα της συνειρμικής μας αντίληψης και η γνώση ενός συνεχώς διευρυνόμενου σύμπαντος.

Ποιο ήταν το πιο συναρπαστικό στοιχείο κατά τη διάρκεια της δημιουργίας της εικαστικής σας εγκατάστασης για τη Δήλο; Το γεγονός ότι τα γλυπτά σας θα τοποθετηθούν σε έναν τόπο που δεν επιτρέπεται να γεννηθεί κάποιος ή να πεθάνει ή μήπως το ότι δεν επιτρέπεται η κατοίκηση πλέον στο νησί;

Δεν είχα επισκεφθεί ποτέ τη Δήλο πριν από το περασμένο καλοκαίρι. Το νησί, λαξεμένο από τη βροχή και τον αδιάκοπο αέρα, με κατέπληξε με την ωμή σκληρότητά του, την αξιοσημείωτη μορφολογία του, τα ερείπια που ξυπνούν μνήμες, το καταπληκτικό φως του. Είμαι εντυπωσιασμένος από τη μορφολογία του νησιού όσο και από την ανθρώπινη ιστορία του. Οι γρανιτένιες κορφές στο βουνό Κύνθος, τα ακρωτήρια που βλέπουν στον Βορρά, οι φλέβες από ανθρακικό ασβέστιο και τα ιζηματογενή στρώματα πέτρας που συνομιλούν με τους μαγματογενείς βράχους, κάνουν το νησί συναρπαστικό. Η δημιουργία κάθε μορφής εγκατάστασης είναι πάντα ένας διάλογος με τον χώρο και η Δήλος δεν αποτελεί εξαίρεση. Θέλω να λειτουργήσω ως καταλύτης για αυτό το πλούσιο περιεχόμενο και να χρησιμοποιήσω τα έργα μου ως αγωγούς, ή ακόμα σαν αλεξικέραυνο για τις σκέψεις και τα συναισθήματα των επισκεπτών.

Τα ερείπια της Δήλου μάς θυμίζουν πόσα επιτεύγματα τέχνης και μηχανικής έχουν υλοποιηθεί στο όνομα των θεών, από καιρό πεθαμένων. Οταν κάποιος επισκέπτεται τέτοια μέρη, εμπνέεται να αναλογιστεί αυτά που επιθυμεί να πιστέψει το σύγχρονο συλλογικό φαντασιακό και το πώς τιμά αυτά τα πιστεύω. Πολλοί χώροι μέσα στα ερείπια της αρχαιότητας προσκαλούν τον επισκέπτη σε έναν κοσμικής μορφής ήσυχο διαλογισμό, και η γλυπτική σίγουρα μπορεί να αξιοποιήσει πολύ καλά αυτούς τους χώρους.

Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση αυτού του εγχειρήματος;

Ο χρόνος.

Επιχειρείτε να ανοίξετε διάλογο με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο και ιδιαιτέρως με την αρχαία ελληνική γλυπτική;

Παρά το γεγονός ότι το μεγαλείο της δουλειάς τους είναι αδιαμφισβήτητο, δεν πιστεύω ότι είναι απαραίτητο να έχει κάποιος απευθείας «διάλογο» με τον Μύρωνα, τον Πολύκλειτο ή τον Πραξιτέλη. Θαυμάζω τις καταπληκτικές τεχνικές δεξιότητες και το κορυφαίο ταλέντο στη δουλειά του Φειδία, όπως και την κομψότητα και την ακρίβεια της στάσης της σκυφτής Αφροδίτης στο άγαλμα του Δοιδάλσα· ήταν υπέροχοι γλύπτες με καταπληκτικό έργο, αλλά δεν θεωρώ ότι υπάρχει νόημα στο να προσπαθούμε να τους ξεπεράσουμε. Το έργο τους ήταν κατάλληλο για την εποχή τους και ελπίζω ότι, το δικό μου έργο είναι κατάλληλο για τη δική μου εποχή. Το έργο μου απλά θέτει το ερώτημα, τι είναι η ανθρώπινη ύπαρξη; Δεν δίνει ανθρώπινη μορφή σε μια προκαθορισμένη κατάσταση.

info

H εικαστική εγκατάσταση σύγχρονης τέχνης στον αρχαιολογικό χώρο και το μουσείο της Δήλου του Αντονι Γκόρμλι υπό τον τίτλο «Sight» που διοργανώνεται από τον Οργανισμό ΝΕΟΝ σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων θα είναι επισκέψιμη ώς τις 31 Οκτωβρίου