Η ιστορία μιας σκάλας

Διαρκώς καταλήγοντας στην αρχή, έχω και άλλη φορά αναφερθεί σε αυτήν τη φωτογραφία του Αρι Γεωργίου, την «πρώτη μου σοβαρή φωτογραφία», έχει πει. Εχοντας τραβηχτεί Ιούνιο του 1969, από τον πέμπτο όροφο, απεικονίζει τη γωνία Ερμού και Καρόλου Ντηλ στη Θεσσαλονίκη, δίπλα στο σπίτι μας τότε, με είσοδο από Καστριτσίου. Δύο μήνες αργότερα έφυγα για την Αμερική με υποτροφία μετά το γυμνάσιο, όπου ήμασταν συμμαθητές με τον Αρι. Πέρασαν δεκαετίες πριν επιστρέψω, στην Αθήνα πια, τη δεύτερη φορά από το Δουβλίνο.

Στη «φωτογραφία της σκάλας», όπως την ονομάζω, δεξιά βλέπεις το κτίριο της διασταύρωσης, έναν στύλο της ΔΕΗ και αποψιλωμένα από φύλλα και με κομμένα τα κλαδιά δέντρα, ενώ αριστερά διακρίνεται μέρος ενός αυτοκινήτου. Επίσης καθαρά φαίνονται δύο άτομα στο πεζοδρόμιο, ενώ δύο άτομα διασχίζουν τον έναν ή τον άλλον δρόμο, όπου υπάρχει και πέμπτο άτομο. Είναι εκείνος που κουβαλά περασμένη στον ώμο μια σκάλα, η σκιά της οποίας συνεχίζει τη δική του σκιά στο κατάστρωμα του δρόμου. Πρόκειται μήπως για τη σκάλα από όπου θα ανεβεί ο τεχνίτης, τα εικονικά ίχνη του οποίου στο σπήλαιο με τις σκιές τα μάτια μας ακολουθούν «ανέκαθεν και τουναντίον»;

Δεν είναι κάθε φωτογραφία μια σκάλα όπου σε φουρτούνες ή ήρεμα νερά προσπαθεί να δέσει το σκάφος των αναμνήσεων; Και αυτό ισχύει ακόμη και για όσους, όπως εγώ, λένε ότι είναι συστημικά αντινοσταλγικοί, έχοντας προτείνει τη λέξη «οικαλγία», τον πόνο δηλαδή που προκαλούν ο τόπος και το σπίτι σου, ως αντίβαρο και αναγκαίο συμπλήρωμα της λέξης «νοσταλγία», που δεν υπάρχει στον Ομηρο, αλλά επινοήθηκε από τον ελβετό γιατρό Γιοχάνες Χόφερ ως διάγνωση για τη μελαγχολία που είχε παρατηρηθεί σε συμπατριώτες του που υπηρετούσαν στη φρουρά του Πάπα. Γι’ αυτό, νόσο ελβετών μισθοφόρων αποκαλώ τη νοσταλγία, που δεν είναι πια αυτό που ήταν άλλοτε, ας προσθέσω νοσταλγικά.

Γιατί καθώς περνούν τα χρόνια επιστρέφουμε συχνότερα σε τόπους και πόλεις, όπως η Θεσσαλονίκη, που μας γέννησαν; Υπάρχει ίσως απλή εξήγηση. Μεγαλώνοντας, κάθε έτος γίνεται μικρότερο. Ενας χρόνος είναι το ατελείωτο ένα πέμπτο της ζωής σου όταν είσαι πέντε ετών. Ενας χρόνος είναι το φευγαλέο ένα εξηκοστό της ζωής σου όταν είσαι εξήντα ετών. Σκάλα ξηράς και σκάλα θαλάσσης και αερόσκαλα και σκάλα προς τα πύρινα έγκατα υποσυνείδητης γεωλογίας γίνεται κάθε φωτογραφία, καθώς απαθανατίζει όσα ίσως θυμούνται οι άλλοι για εσένα, ενώ εσύ έχεις ξεχάσει για τον εαυτό σου.

Η φωτογραφία υλοποιεί μια διαδικασία που ανατρεπτικά και επιβεβαιωτικά συνδέει πόλεις, ως παράλληλα φιλάνθρωπες και απάνθρωπες διασκευές φυσικών καταφυγίων των προγόνων του ανθρώπου, με απεικονίσεις τους από τη φαντασία. Το κατοικημένο περιβάλλον, τα κτίρια και οι άλλες κατασκευές του είναι ένα τρίτο μεγάλο θέμα της φωτογραφίας, με τα άλλα δύο να είναι τα πολλαπλά πρόσωπα του ανθρώπου και το φυσικό περιβάλλον χωρίς ανθρώπινη παρουσία. Η πόλη αποτελεί κορύφωση, ως ωδή και ως παρωδία, της προβληματικής συνάντησης του ανθρώπου με τη φύση. Και αισθήσεις και συλλογισμούς όπως αυτούς κινητοποιούν οι φωτογραφίες φανερών και κρυφών πτυχών του κατοικημένου περιβάλλοντος.

Ζούμε μέσα στη φωτογραφία, μέσα σε μια συνεχή σειρά ενσταντανέ που η κίνησή μας μετατρέπει σε κινηματογράφο. Μήπως θα έπρεπε οι αναλυτές, αντί να μιλούν για στάδιο του καθρέφτη, να αναφέρονται σε τεχνολογικά πιο επίκαιρες απεικονίσεις; Στην επιφάνεια του νερού που καθρέφτιζε τον Νάρκισσο ηρεμούν κύματα από εαυτίες (selfies), που νανουρίζουν τα κλικ κινητών τηλεφώνων που έχουν αντικαταστήσει τις φωτογραφικές μηχανές. Συνεχώς βγάζουμε φωτογραφίες. Εδώ θα με δεις με τον Κάρολο Ντηλ, ο οποίος διασταυρώνεται με τον Ερμή, που συνδύαζε τέχνες και εμπόριο, όπως συνέβαινε στη Θεσσαλονίκη, όπου στις αρχές του εικοστού αιώνα ο επιθεωρητής της Μακεδονίας Χιλμί Πασάς είχε καλέσει τον γάλλο βυζαντινολόγο να επιβλέψει την αναστήλωση της Αγίας Σοφίας, τζαμί από τον 16ο αιώνα, που πριν από χρόνια είχε καεί. Η σύγχρονη Ελλάδα οφείλει περισσότερα στο Βυζάντιο παρά στην αρχαία Αθήνα, έλεγε ο γεννημένος στο Στρασβούργο το 1859 – έτος όταν για πρώτη φορά χτύπησαν οι καμπάνες στο ρολόι του Μπιγκ Μπεν στο Λονδίνο – Σαρλ Ντιλ. Εκεί θα με δεις να φωτογραφίζομαι στο φτερό του αγγελιαφόρου των θεών.

Συνεχώς στο μυαλό μας βγάζουμε φωτογραφίες που αποδεικνύουν ότι υπάρχουμε, ακόμη και όταν αρνούμαστε να στηθούμε στον φακό ως δεδηλωμένοι εικονομάχοι. Επιβεβαιώνουμε διαρκώς την αρχή, όπως οι ποιητές που συνεχίζουν να γράφουν, γιατί κανείς, ούτε οι ίδιοι, δεν κατάλαβε το πρώτο τους ποίημα, όπως οι άνθρωποι που συνεχίζουν να ζουν, γιατί κανείς, ούτε οι ίδιοι, δεν κατάλαβε σε ποιες συνθήκες και με ποιο τρόπο γεννήθηκαν. Γιατί το τέλος δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια αρχή.