Από τον Ιωάννη Καποδίστρια στην ψηφοφορία με σφαιρίδια

Εκτιμώ πως οι διαχρονικές αδυναμίες των πολιτικών κομμάτων, τις οποίες θα καταδείξω, ήταν εκείνες που σε μεγάλο βαθμό συνετέλεσαν στον εξαρτημένο χαρακτήρα του ελληνικού κοινοβουλευτισμού και στη διόγκωση των παθογενειών του. Εξάλλου, τα πολιτικά κόμματα αποτελούν τον πυρήνα του κοινοβουλευτικού συστήματος, και είναι σαφές πως οι όποιες αδυναμίες τους αυτόματα αντανακλώνται στο σύνολο του πολιτικού συστήματος.

Ας ρίξουμε, όμως, μια σύντομη ματιά στο πώς γεννήθηκαν τα πολιτικά κόμματα και στη σταδιακή εξέλιξη των δομών και αδυναμιών τους. Η αρχική διαμόρφωση των πολιτικών ρευμάτων που αργότερα θα μετεξελίσσονται στα πολιτικά κόμματα, βρίσκεται στα χρόνια του Επαναστατικού Αγώνα. Ηταν τότε που αυτά τα ρεύματα άρχισαν να διαμορφώνονται με βάση τον προσανατολισμό προς κάθε μία από τις Μεγάλες Δυνάμεις (το αγγλικό, το γαλλικό και το ρώσικο κόμμα), διατηρώντας όμως παράλληλα τα φατριακά χαρακτηριστικά τους.

Αμέσως μετά, η περίοδος Καποδίστρια (1828-1831) ήταν εκείνη κατά την οποία τα πολιτικά αυτά ρεύματα απέκτησαν κάπως πιο σαφή και ομαδοποιημένα χαρακτηριστικά, κυρίως όσον αφορά τα κεντρικά ζητήματα γύρω από τα οποία θα επικεντρωνόταν τα επόμενα χρόνια η πολιτική διένεξη των κομμάτων: τα εθνικά και τα εσωτερικά ζητήματα. Κι αυτό γιατί με την κατάκτηση της Ανεξαρτησίας, οι διάφοροι προύχοντες, οι ξενόφερτοι και οι στρατιωτικοί, εντάχθηκαν σε αυτές τις πολιτικές συμμαχίες που, έχοντας ως αρχική βάση τους τις πελατειακές σχέσεις και την ξενική επιρροή, άρχισαν παράλληλα να εμφανίζουν και τα πρώτα ψήγματα πολιτικών και ιδεολογικών θέσεων. Ωστόσο, η συγκεντρωτική πολιτική του Καποδίστρια τον έφερε σε ευθεία ρήξη με τα κόμματα, και κυρίως το αγγλικό και το γαλλικό.

ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ. Μετά το τραγικό τέλος του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας και τον ερχομό του Οθωνα, η χώρα πέρασε σε μια περίοδο απολυταρχικής διακυβέρνησης. Οπως ο Καποδίστριας, έτσι και η Αντιβασιλεία, κατά την πρώτη περίοδο της οθωνικής περιόδου, μέχρι δηλαδή το 1835, επεδίωκε την αποδυνάμωση των κομμάτων. Η περίοδος της Αντιβασιλείας χαρακτηρίστηκε από μια συγκρουσιακή σχέση ανάμεσα στο ηγεμονικό κράτος των Βαυαρών και τα τρία ξενικά κόμματα, σχέση που έφερε τα κόμματα στο προσκήνιο του αντιπολιτευτικού αγώνα απέναντι στην Αντιβασιλεία.

Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 μετάλλαξε ακόμη μια φορά, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, την πολιτική ζωή της χώρας, φέρνοντας το πρώτο Σύνταγμα με το οποίο η Ελλάδα πέρασε από την περίοδο της Απόλυτης Μοναρχίας σε εκείνην της Συνταγματικής Μοναρχίας. Ταυτόχρονα με την έναρξη της περιόδου της Συνταγματικής Μοναρχίας, μια νέα εποχή ξεκίνησε για τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα. Παρατηρεί σχετικά ο Γκούναρ Χέρινγκ στο βιβλίο του «Τα πολιτικά κόμματα της Ελλάδας» πως «οι αντιπαραθέσεις για ζητήματα εσωτερικής πολιτικής μετά το 1843, όπως και οι δυνατότητες της Ελλάδας στην εξωτερική πολιτική εκείνης της περιόδου έδειξαν ότι το περιεχόμενο των πολιτικών διχογνωμιών μεταβαλλόταν, ξεπερνώντας την ικανότητα προσαρμογής των κομμάτων».

Πράγματι, τα τρία ξενικά κόμματα δεν κατάφεραν να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες που είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται. Ο Οθωνας, παρά την παροχή Συντάγματος, εξακολουθούσε να παραμένει εχθρικός απέναντι στην συνταγματική διαδικασία και τα πολιτικά κόμματα και συνέχισε να επηρεάζει τη τύχη τής εκάστοτε κυβέρνησης, ενώ και οι κυβερνήσεις, όπως εκείνη του Κωλέττη, εξέθρεψαν σε μεγάλο βαθμό τις πελατειακές σχέσεις με τους ψηφοφόρους. Χαρακτηριστικό το απόσπασμα που παραθέτει ο Βλαχογιάννης στην «Ιστορική Ανθολογία» του (1927) για τον τρόπο με τον οποίο δικαιολογούσε αυτές τις πελατειακές σχέσεις ο αρχηγός του γαλλικού κόμματος: «Οταν έρχονται και μας γυρεύουν το διορισμό στο αξίωμα του προξένου ενός αγράμματου, που δεν ξέρει καλά καλά ούτε ελληνικά, γιατί είναι αρβανιτόγλωσσος, και τους εξηγάς τους λόγους που το πράμα αυτό δε γίνεται, δεν πρέπει να γίνη, κι αυτοί επιμένουν, τότε τι να κάμω; Τους τάζω και το φεγγάρι ακόμα. Μα και τ’ άστρα να μου γυρέψουν κι αυτά τους τα δίνω». Παράλληλα, οι εκλογές θα χαρακτηρίζονταν από εκτεταμένη νοθεία αλλά και βία. Οι απροκάλυπτες επεμβάσεις των Αγγλογάλλων την περίοδο 1854-1857 εξόργισαν το λαό και αποτέλεσαν τη χαριστική βολή για τα ξενικά κόμματα.

Ο ΝΕΟΣ ΧΑΡΤΗΣ. Μετά την έξωση του Οθωνα, στη Β΄ Εθνοσυνέλευση της 10ης Δεκεμβρίου 1862 εμφανίστηκε ένας νέος κομματικός χάρτης σε ένα νέο πολιτικό σκηνικό, καθώς από εκείνο το σημείο και μετά, η δραστηριότητα των κομμάτων άρχισε να λειτουργεί μέσα από τις κοινοβουλευτικές τους ομάδες. Στη Βουλή εμφανίστηκαν δύο βασικά πολιτικά κόμματα – ρεύματα: οι Πεδινοί υπό τον Δημήτριο Βούλγαρη και τον Μπενιζέλο Ρούφο και οι Ορεινοί υπό τον Κωνσταντίνο Κανάρη και τον Δημήτριο Γρίβα. Παράλληλα, εκείνη η περίοδος υπήρξε και η απαρχή της οργάνωσης των κομμάτων στην ελληνική περιφέρεια, καθώς για πρώτη φορά, σύμφωνα με ένα νέο κυβερνητικό διάταγμα, η εποπτεία της εκλογικής διαδικασίας δεν θα ήταν πλέον ευθύνη μόνο υπηρεσιακών επιτροπών, αλλά και επιτροπών που θα αποτελούνταν από διορισμένους εντεταλμένους των κομμάτων.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός δικτύου κομματικών αντιπροσώπων και στελεχών για τις ανάγκες κάθε εκλογικής περιφέρειας, δηλαδή για κάθε εκλογικό κέντρο που υπήρχε στις πόλεις και τα χωριά. Αυτή η οργάνωση των κομμάτων θα γινόταν ακόμη πιο αναγκαία μετά το 1865 και την έναρξη της ψηφοφορίας με τη μέθοδο του σφαιριδίου. Μια μέθοδος που προϋπέθετε την παρουσία αντιπροσώπων σε όλα τα εκλογικά κέντρα και έτσι αύξανε την ανάγκη στελέχωσης των κομμάτων σε ολόκληρη την περιφέρεια.