Με αθωότητα και δροσιά μικρής κοπέλας

Να γράψεις «εις μνήμην» για τη Νίκη Γουλανδρή είναι σχεδόν αδύνατον. Μόνο αν μπορέσεις να μετατρέψεις τις λέξεις σε εικόνες. Γιατί όλη της η ζωή ήταν γεμάτη όνειρα που κατάφερνε να τα μετατρέπει σε εικόνες για όλους μας.

Η Νίκη δεν ήταν μια μεγάλη κυρία. Ηταν Δέσποινα. Ηταν πνεύμα προχωρημένο στην επιστήμη και στην τέχνη, μπροστά από την εποχή του, αλλά στη ζωή έφερε κάτι από τις Δέσποινες άλλων εποχών. Ηταν η επιτομή της φινέτσας, της διακριτικότητας, της ευγένειας, της ταπεινοφροσύνης.

Ημουν κοντά της από πολύ νεαρή ηλικία, όταν έκανα τα πρώτα αβέβαια βήματα στον «Συμβολαιογράφο». Μεγάλο μέρος της σειράς το γυρίσαμε με τον Μιχαηλίδη στο Μουσείο. Από τότε μία φορά την εβδομάδα τρώγαμε μαζί. Ο άντρας της, ο Αγγελος Γουλανδρής, ήταν σπουδαίος ζωγράφος και αστραφτερό μυαλό. Μακριά από κοσμικότητες και προβολή, ήθελε πάντα να ‘ναι στη σκιά και να σπρώχνει μπροστά τη Νίκη. Κι εκείνη διατηρούσε την αθωότητα και τη δροσιά μικρής κοπέλας, προστατευμένης από έναν σπουδαίο και μεγαλόψυχο άντρα.

Η αδελφή της, η Μαριάννα, και ο σπουδαίος γάλλος δημοσιογράφος άντρας της, ο Jean de la Motte, ήταν πάντα κοντά τους. Οπως και η Φαλή Βογιατζάκη, σπουδαία κυρία που στάθηκε πλάι τους μέχρι την τελευταία στιγμή.

Ποτέ δεν ήξερες ποιος θα ‘ταν αυτά τα βράδια στο αρχοντικό της Δηληγιάννη. Μεγάλες προσωπικότητες που ήταν όμως αληθινοί φίλοι του σπιτιού. Από την Τζάκι Κένεντι μέχρι τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, τον Γεώργιο Μαύρο, τον Μάνο Χατζιδάκι.

Το φαγητό ήταν πάντα απλό και η κουβέντα γύρω από την τέχνη και την πολιτική. Πάντα όμως σε σχέση με την Ελλάδα που ήταν στην καρδιά και των δύο. Οταν τους έλεγα περιστατικά και ανέκδοτα από το θέατρο, η Νίκη γέλαγε σαν μικρό κορίτσι, κοκκινίζοντας.

Η σχέση μας έγινε συγγένεια όταν έγιναν κουμπάροι μου στον γάμο μου με τον Φέρτη. Και παρέμεινε δυνατή μέσα από τις μπόρες και τις αλλαγές της ζωής μας. Η τεράστια έρευνα που έκανε τότε γύρω από τ’ αγριολούλουδα της Ελλάδας, έρευνα που απαιτούσε συνεχή ταξίδια και απίστευτο ψάξιμο, έδωσε την πλήρη εικόνα που έχουμε σήμερα για την ελληνική φύση. Τα πρωτότυπα έργα της για τις παιώνιες, που ήταν το αγαπημένο της λουλούδι, είναι από τότε δίπλα μου.

Ποτέ δεν άκουσα τη Νίκη να μιλάει για κάποια της επιτυχία, για κάποια διάκριση. Ούτε όταν έγινε Γυναίκα της Ευρώπης, ούτε όταν απέσπασε άλλα βραβεία και διακρίσεις. Θυμάμαι μόνο να καμαρώνει όταν ο οίκος Hermès έβγαλε συλλογή με τα αγριολούλουδα της Ελλάδας. Για την Ελλάδα, όχι για εκείνη.

Δεν έκανε διακοπές – «διακοπές από τι», μου ‘λεγε, «απ’ αυτό που αγαπώ και μου δίνει χαρά;». Δεν πήγαινε σε κοσμικές δεξιώσεις, δεν ήθελε αξιώματα. Οταν έφυγαν – νωρίς – όλοι οι δικοί της, της είπα «κρίμα που δεν έχεις παιδιά» και μου απάντησε «μα έχω… το έργο μας, τα δύο Μουσεία είναι τα παιδιά που μου ταίριαζαν».

Την τελευταία φορά που την είδα, ήξερα πως δεν ήταν καλά και δεν ήθελα να την πιέζω να βρεθούμε… ήταν στο θέατρο. Ηρθε να δει τη «Σμύρνη» χωρίς να με ειδοποιήσει. Χωρίς να κρατήσει θέσεις, αθόρυβα, διακριτικά, όπως πάντα. Δακρύσαμε και οι δύο όταν ήρθε στο καμαρίνι μου. «Ηρθα γιατί αγαπάω την Ελλάδα και κάνεις έργο για αυτήν», μου είπε, «και ήθελα να ‘μαι πλάι σου».

Στο τελευταίο της ταξίδι ήταν μόνο φίλοι. Αληθινοί φίλοι και συνεργάτες που την έζησαν και τη λάτρεψαν. Παντού ελληνικά φυτά, δάφνες, αγριολούλουδα και χαμομήλια. Σεμνά και ταπεινά, όπως της άρεσε. Και απουσία της πολιτείας. Δεν ήρθε ούτε ένας αρχηγός κόμματος, ούτε εκπρόσωπος της κυβέρνησης, ούτε της Προεδρίας. Οχι που θα την ένοιαζε. Εμένα όμως με λύπη βαθιά.

Η Νίκη Γουλανδρή και ο Αγγελος ήταν ίσως από τους τελευταίους μεγάλους Ευεργέτες της χώρας. Χάρισαν δύο Μουσεία, όλη τους την περιουσία και συλλογές εκατομμυρίων.

Δεν φτάνει ένα στεφάνι! Αξιζε να αφιερώσουν μία ώρα από τη «σπουδαία» ζωή τους οι πολιτικοί μας για μια γυναίκα που αφιέρωσε τη ζωή της στην Ελλάδα. Αλλά αφού δεν ζει κανείς πια απ’ την οικογένεια για να τους δει κι αφού τα Μουσεία ανήκουν πια στο κράτος, ποιος ο λόγος να χάσουν την ώρα τους;

Θα θυμούνται όμως οι χιλιάδες απλοί επισκέπτες των Μουσείων που χάρισε στην Ελλάδα και θα νιώθουν πως υπάρχουν ακόμα κάποιοι που νοιάζονται γι’ αυτή την έρμη τη χώρα.