[Γνώμη] Ανισορροπία

Σε όλες τις δημοκρατίες του κόσμου τίθεται το ζήτημα της ισορροπίας ανάμεσα σε πιεστικές ανάγκες της στιγμής και στην προστασία των δικαιωμάτων σε όλη τους την προβλεπόμενη έκταση. Αυτό ισχύει ειδικά σε περιόδους κρίσεων και κυρίως για τα σχετιζόμενα με την οικονομική ή κοινωνική «ασφάλεια» αγαθά. Η ισορροπία είναι δύσκολη όταν η «σωτηρία» ενός οικονομικού συστήματος περνά μέσα από τη συρρίκνωση περιουσιακών δικαιωμάτων ή η προστασία από βίαιες απειλές επιβάλλει περιστολή ορισμένων ελευθεριών. Η κάμψη ωστόσο αυτή δεν επιτρέπεται να είναι απόλυτη. Γνωρίζει όρια, αφενός νομικά – λελογισμένη, προσωρινή και υποκείμενη σε δικαστική εξέταση κάμψη δικαιωμάτων – και αφετέρου πολιτικά – εξήγηση του προβλήματος και των επιλογών, μοίρασμα των βαρών, όχι πλήρης εγκατάλειψη των πιο αδύνατων.

Η περίπτωση της Γαλλίας, από πολλές απόψεις παραδειγματικής χώρας στον τομέα των δικαιωμάτων, είναι χαρακτηριστική: μετά το κύμα των επιθέσεων των τζιχαντιστών έχει τεθεί σε εφαρμογή ένα καθεστώς έκτακτης ανάγκης, του οποίου οι συνέπειες και η αποτελεσματικότητα είναι αμφιλεγόμενες αλλά εντός των ανεκτών ορίων. Αντίθετα, σε χώρες όπως η Ουγγαρία, η Βενεζουέλα και πρόσφατα και η Πολωνία, το μέγεθος των προβλημάτων δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι δικαιολογεί την έκταση του περιορισμού ή της καταπάτησης δικαιωμάτων και εγγυήσεων, όπως η ελευθερία του Τύπου και η δικαστική ανεξαρτησία.   

Στην Ελλάδα το «καθεστώς ανάγκης» διαρκεί χρόνια, ενώ τον τελευταίο καιρό συνδυάζονται η οικονομική, εκ της διαιώνισης των Μνημονίων, με την κοινωνική, μέσω του Προσφυγικού, κρίση. Μέχρι τώρα, με πολλά προβλήματα και αδυναμίες – οφειλόμενες και στην εκτελεστική εξουσία και στις ανεπάρκειες της Δικαιοσύνης – η κάμψη δικαιωμάτων και ελευθεριών μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν είχε καταλύσει πλήρως το κράτος δικαίου. Το Μνημόνιο γέννησε μια άλλη Ελλάδα, αλλά μια Ελλάδα που διέθετε ακόμα δημοκρατικά και δικαιοκρατικά αναχώματα. Ποια καλύτερη απόδειξη από το ότι ακόμα και εκείνοι που μιλούσαν κάποτε για «Παρασύνταγμα» όπως ο σημερινός υπουργός Εργασίας αναγκάστηκαν, μόλις απέκτησαν θέσεις εξουσίας, να υπερασπιστούν, και μέσω της Διοίκησης και ενώπιον της Δικαιοσύνης, μία σειρά από «μνημονιακά» μέτρα.

Ισχυρίζομαι ότι αυτή η εύθραυστη ισορροπία απειλείται άμεσα τον τελευταίο καιρό. Οι ευθείες ή έμμεσες παραβιάσεις του κράτους δικαίου δεν αναλογούν πλέον ούτε σε πραγματικούς κινδύνους ούτε στις εκ των συνθηκών δυσκολίες. Οι κάμψεις της ανεξαρτησίας συνταγματικά προβλεπόμενων οργάνων και λειτουργιών (Ανεξάρτητες Αρχές, αξιοκρατία Διοίκησης), οι παρεμβάσεις στη Δικαιοσύνη είτε από κυβερνητικά στελέχη (αναπληρωτής υπουργός Δικαιοσύνης) είτε από την επιλεγμένη από την κυβέρνηση ηγεσία της Δικαιοσύνης (Πρόεδρος Αρείου Πάγου), οι εξόφθαλμα αντισυνταγματικές διατάξεις (ΕΣΡ, Ασφαλιστικό), η κατάλυση στοιχειωδών δικονομικών κανόνων (όπως η αποδοχή προϊόντων εγκλήματος ως αποδεικτικού υλικού), η κατευθυνόμενη (μέσω του γραπτού και του ηλεκτρονικού Τύπου) πληροφόρηση ξεπερνούν το μέτρο και απειλούν τη δημοκρατία. Το μόνο παρήγορο είναι ότι αυτοί που είναι διατεθειμένοι να αγωνιστούν για να μην καταστεί ανεπίστρεπτη η κατάσταση μπορεί να μην είναι πολύ ισχυροί, δεν είναι όμως πλέον ούτε λίγοι ούτε άφωνοι.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος