Ο εαυτός της έγινε ένας ξένος

Αν ο όρος «ανανεωτική Αριστερά» ασκεί ακόμη γοητεία σε κάποιον κόσμο, είναι περισσότερο με τον ήχο του παρά με το όποιο περιεχόμενό του (αν είχε περιεχόμενο η μορφή με την οποία τον ενσάρκωσε, ως τελευταίο του άβαταρ, η ΔΗΜΑΡ). Προτιμώ να περιγράψω την αντίδραση ως αταβιστικό σκίρτημα παρά ως εξαρτημένο αντανακλαστικό, γιατί, καθώς είμαι και εγώ επιρρεπής σε αυτή, δεν θα μου άρεσε η σκέψη ότι συμπεριφέρομαι σαν σκύλος του Παβλόφ. Από την άλλη, ακριβώς επειδή ανήκω και ο ίδιος σε αυτή την ευπαθή ομάδα, ίσως μου αναγνωριστεί ότι η προσέγγισή μου είναι καλοπροαίρετη, βιωματική και πονεμένη, σε αντίθεση με εκείνη την αφ’ υψηλού ή χαιρέκακη κριτική ανθρώπων που δεν είχαν ποτέ τέτοιου είδους ανησυχίες.

Χρειάστηκε να φάμε τα μούτρα μας πολλές φορές πάνω στον τοίχο της πραγματικότητας για να υποψιαστούμε ότι η «ανανεωτική Αριστερά» είναι από τη φύση της μέρος του προβλήματος της σύγχρονης Αριστεράς και όχι υπέρβασή του. Το μισοδείχνει ο ίδιος ο αυτοπροσδιορισμός της (αλλά πώς να το δούμε αυτό έγκαιρα, τυφλωμένοι όπως ήμασταν από την ανάγκη να ελπίσουμε;). Προς τι, πράγματι, το επίθετο «ανανεωτική»; Η Αριστερά δεν είναι άραγε εξ ορισμού (δικού της και πάλι) ένα ανανεωτικό κίνημα; Εντάξει, έπρεπε να χαραχτεί και σημειολογικά μια σαφής διαχωριστική γραμμή από την άλλη, τη δογματική Αριστερά. Διαλέγοντας όμως ένα πλεοναστικό επίθετο για να δώσει το στίγμα της, αντί για ένα καθαρό, διακριτό ουσιαστικό, η «ανανεωτική Αριστερά» υποδήλωσε, άθελά της, όχι απλώς την εξάρτησή της από αυτό που ήθελε να «ανανεώσει» αλλά και τον ίδιο τον πλεοναστικό χαρακτήρα της, που θα γινόταν ολοένα φανερότερος στην πορεία της.

Ανάλογα ισχύουν για τη «ριζοσπαστική Αριστερά», αλλά αφήνω τον σχετικό προβληματισμό στον ΣΥΡΙΖΑ. Αυτός βέβαια, ως κόμμα που βαδίζει ακάθεκτο προς την εξουσία, έχει την πολυτέλεια να παραμερίζει τέτοιες έγνοιες, αν τις έχει. Αλλά γνωρίζει ήδη ότι δεν είναι η ριζοσπαστικότητα που του φέρνει ψήφους και θεωρώ βέβαιο ότι, όταν και αν έλθει εν τη βασιλεία του, θα αποβάλει σύντομα εκείνο το κομμάτι του που θα επιμένει ριζοσπαστικά, όπως έκανε στον καιρό του το ΠΑΣΟΚ. Και, όπως το σημερινό ΠΑΣΟΚ, θα αισθάνεται κάποια στιγμή ξένο και άβολο το όνομά του, όταν πρέπει να το αναλύσει στις τρεις συστατικές λέξεις του.

Επιστρέφοντας στην «ανανεωτική Αριστερά», τι ακριβώς ήθελε να ανανεώσει; Τις παραδόσεις της ελληνικής κομμουνιστικής Αριστεράς, από τη μήτρα της οποίας βγήκε; Το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, τις ανθρωπιστικές μεθόδους του Βελουχιώτη, τον ζαχαριαδικό σταλινισμό, την παράνομη επαναστατική δράση; Σαφώς και ευτυχώς όχι. Μήπως τότε τον ιδεολογικό προβληματισμό; Αυτός ήταν πάντοτε τόσο υποτυπώδης στην ελληνική Αριστερά ώστε το ζητούμενο ήταν να βλαστήσει μάλλον παρά να ανανεωθεί. Ακόμη και εδώ η συμβολή της «ανανεωτικής Αριστεράς» υπήρξε σχεδόν ανύπαρκτη, αν εξαιρέσουμε την κατάφαση στην Ευρωπαϊκή Ενωση και μια επιλεκτική, ας μου επιτραπεί να πω trendy ευαισθησία για ορισμένες μειονότητες που μπήκαν σχετικά πρόσφατα στην ατζέντα της δημόσιας συζήτησης. Αλλά και στα δύο αυτά θέματα η στάση της έμοιαζε να υπαγορεύεται περισσότερο από τον τυφλοσούρτη της πολιτικής ορθότητας παρά από μια σοβαρή θεωρητική επεξεργασία της σύγχρονης πραγματικότητας.

Δεν βλέπω άλλον ρόλο που θα είχε να παίξει μια ανανεωτική Αριστερά στην Ελλάδα από το να πιέζει με συνέπεια προς την κατεύθυνση γενναίων δομικών μεταρρυθμίσεων, εκσυγχρονιστικών και σε τελική ανάλυση επωφελών για το κοινωνικό σύνολο. Αυτόν τον ρόλο η ΔΗΜΑΡ δεν μπόρεσε και δεν θέλησε να τον παίξει. Είναι κατανοητό το υπαρξιακό δίλημμά της: αν τον αναδεχόταν, τα όριά της με τις δυνάμεις του λεγόμενου κεντροαριστερού χώρου θα ξεθώριαζαν μέχρις εξαφανίσεως – εκείνων και πιθανώς της ίδιας. Με το να τον αποποιηθεί, η έκλειψή της ήρθε μια ώρα αρχύτερα.

  

Αυτό το δίλημμα, όμως, δεν αφορά μόνο τη ΔΗΜΑΡ. Είναι η κρυφή αγωνία όλων των εκδοχών ή αποχρώσεων της Αριστεράς, με την εξαίρεση του ΚΚΕ, που ζει προστατευμένο σε ένα δικό του σύμπαν με παγωμένο χρόνο. Παραδοσιακά, η Αριστερά θεωρούσε ότι είναι ο κατ’ εξοχήν φορέας της προόδου («η προοδευτική παράταξη»). Η πρόοδος ως νομοτελειακή πορεία της ανθρώπινης Ιστορίας ήταν κάτι που φαινόταν σχεδόν αυταπόδεικτο στη σκέψη του 19ου και μέρους του 20ού αι. Σήμερα είναι ένα ιδεολογικό απολίθωμα και οι πολιτικές επιλογές των αριστερών κομμάτων δείχνουν ότι την έχουν εγκαταλείψει σιωπηρά και τα ίδια. Αλλά χωρίς τη μεσσιανική ιδέα ότι έχει σύμμαχό της την Ιστορία και είναι προορισμένη να απελευθερώσει όλους τους ανθρώπους, όχι μόνο το «προλεταριάτο», η Αριστερά έχει μεγάλο πρόβλημα στην ιδεολογική θεμελίωση της πολιτικής της: δεν μπορεί πια να την παρουσιάσει ως βήμα (ή άλμα) κάποιας αναπόφευκτης και οικουμενικής κίνησης προς τα εμπρός, προς ένα ανώτερο στάδιο οργάνωσης της κοινωνίας. Αυτό που της μένει είναι η άμυνα εναντίον της άγριας επέλασης των καπιταλιστικών αγορών. Αλλά μια άμυνα χωρίς προοπτική, με το βλέμμα στραμμένο προς το παρελθόν μάλλον παρά προς το μέλλον.  

Σε μια συνέντευξη που έδωσε το καλοκαίρι στο «Βιβλιοδρόμιο», ο καθηγητής της Ιστορίας Αντώνης Λιάκος υπαινίχθηκε ότι η Αριστερά θα έπρεπε να εγκαταλείψει αυτό που εγώ λέω ότι έχει ήδη εγκαταλείψει: την εμμονή με την πρόοδο. Ο στοχαστής αυτός πρόσκειται στον ΣΥΡΙΖΑ, οπότε η άποψή του απηχεί ίσως κάτι περισσότερο από έναν προσωπικό προβληματισμό. Αν η Αριστερά δεν πιστεύει πια ότι είναι η προοδευτική απάντηση στις προκλήσεις των καιρών, δηλαδή κάτι σαν εμβρυουλκό για τον τοκετό της Ιστορίας, σε τι θα στηρίξει την ελπίδα για κοινωνικό μετασχηματισμό; Μήπως σε προνεωτερικούς συγγραφείς που οραματίστηκαν εξισωτικές ουτοπίες, όπως ο Τόμας Μορ; Αλλά ο ίδιος ο Λιάκος έχει εξηγήσει, στο βιβλίο του «Αποκάλυψη, Ουτοπία και Ιστορία», ότι τέτοιες ουτοπίες τοποθετούν τη λύση του κοινωνικού προβλήματος έξω από τον ιστορικό χρόνο. Αρνούνται την Ιστορία ως καθοριστικό πλαίσιο για την ανθρώπινη δράση. Το όνομα για μια τέτοιου χαρακτήρα πολιτική είναι, αν δεν κάνω λάθος, βολονταρισμός. Θα μπορούσε να είναι και ερασιτεχνισμός.

Μπορεί η ιδέα της Προόδου, με κεφαλαίο πι, να πέθανε, αλλά παραμένει ρεαλιστική η δυνατότητα επιμέρους προόδων, που ανοίγουν βαθμιαία δρόμο προς ένα καλύτερο μέλλον, αποξηραίνοντας τα έλη του παρελθόντος. Οπως λέει, στο τέλος του «Καντίντ», ο ήρωας του Βολταίρου στον αιθεροβάμονα Πάγγλωσσο: «Ωραία όλα αυτά, αλλά πρέπει να καλλιεργήσουμε τον κήπο μας».