Πώς η Χαντίγια έγινε Μαριάμ

Δεν διέψευσε ο φετινός Αύγουστος το τελευταίο πριν από τη θερινή ανάπαυλα κείμενο της στήλης, που αναφερόταν στον μύθο της αυγουστιάτικης ειδησεογραφικής άπνοιας. Διεθνή και εγχώρια γεγονότα φρόντισαν και αυτή τη φορά ώστε όσα δημοσιογραφικά δάκτυλα έκαναν ακόμη βάρδιες πάνω στα πληκτρολόγια να απαλλαγούν από το απεγνωσμένο ψάξιμο στις ιστοσελίδες για κάτι άξιο να λέγεται είδηση.

Αν ιεραρχήσουμε αυτές τις ειδήσεις με κριτήριο το πλήθος των ρεπορτάζ και των σχολίων, στην κορυφή της κλίμακας σπουδαιότητας πρέπει να τοποθετηθεί αναμφισβήτητα ο τάφος της Αμφίπολης που αμέσως συνδέθηκε, όπως τόσοι άλλοι τάφοι παλιότερα, με τον Μεγαλέξανδρο και τα εθνικά μας δίκαια, κι ας είναι μέχρι στιγμής άγνωστο τι περιέχει. Φαίνεται πως η γοργόνα του λαϊκού θρύλου έπαψε να τριγυρίζει στις θάλασσες ρωτώντας τους ναυτικούς αν ζει ο αδελφός της. Αφού θυσίασε την ουρά της για να αποκτήσει πόδια, σαν εκείνη την άλλη γοργόνα του Αντερσεν, αλωνίζει τώρα τους αρχαιολογικούς χώρους ρωτώντας τους αρχαιολόγους – και μέγας χαλασμός, αν η απάντησή τους δεν την ικανοποιήσει.

Αναίσθητος εγώ, αλίμονο, σε τέτοια σκιρτήματα της εθνικής φαντασίας, θεωρώ ότι το σημαντικότερο μήνυμα που μας άφησε ο φετινός Αύγουστος περιέχεται σε ένα βίντεο και ένα tweet. Το βίντεο ήταν αυτό με τον αποκεφαλισμό του Τζέιμς Φόλεϊ. Για την ακρίβεια, όχι ο ίδιος ο αποκεφαλισμός του αμερικανού δημοσιογράφου, όσο φρικιαστικός και να ήταν, αλλά η φωνή του τζιχαντιστή εκτελεστή σε γνήσια λονδρέζικη διάλεκτο. Το tweet το έστειλε από τη Συρία η νεαρή και γλυκιά Μαριάμ, τέως Χαντίγια, βρετανίδα υπήκοος και αυτή, με αέρα μοντέρνας κοπέλας, με σπουδές ψυχολογίας, κοινωνιολογίας και κινηματογράφου, όπως μάθαμε, η οποία, έχοντας γίνει στο μεταξύ ομοϊδεάτισσα και συναγωνίστρια του σφαγέα, διακοίνωσε ότι λαχταράει να είναι η πρώτη γυναίκα που θα σφάξει έναν δυτικό. Αυτά τα δύο ντοκουμέντα, μαζί με τους χιλιάδες μουσουλμάνους πολίτες δυτικοευρωπαϊκών χωρών που συρρέουν στη Μέση Ανατολή για να πολεμήσουν στο πλευρό του ISIS και να διεκδικήσουν, γιατί όχι, παρόμοια πρωτεία, είναι για μένα η πιο τρανταχτή απόδειξη της αποτυχίας του πολιτισμού μας.

Δεν είναι πολύ μακρινή η εποχή που ανήσυχοι νέοι από τον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο, γαλουχημένοι στη Δύση με φιλελεύθερες ή μαρξιστικές ιδέες, επέστρεφαν στην πατρίδα τους με τη φιλοδοξία να τις μεταλαμπαδεύσουν εκεί και να πρωτοστατήσουν σε ένα κίνημα πολιτικής και κοινωνικής χειραφέτησης του λαού τους, στο όνομα της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, της ισότητας και της προόδου. Σήμερα επιστρέφουν γεμάτοι απέχθεια για τον δυτικό πολιτισμό και αποφασισμένοι να αναζητήσουν την αυτοεκπλήρωσή τους σε ό,τι αυτός ο πολιτισμός αποκηρύσσει ως  βάρβαρο: την απόλυτη άρνηση της ατομικότητας, την τυφλή υποταγή σε ένα ανορθολογικό δόγμα, τη φανατική προσήλωση σε αρχαϊκά, άκαμπτα, συχνά τρομακτικά ήθη, το αβυσσαλέο μίσος για τους αλλόδοξους και για κάθε τι το διαφορετικό, την αδίστακτη, αιματηρή βία.

Δεν είναι δυστυχώς πρωτόγονοι, αμόρφωτοι και με στενό ορίζοντα πολιτισμικών εμπειριών αυτοί οι νεόκοποι φονταμενταλιστές, όπως είναι πιθανότατα οι περισσότεροι γηγενείς συναγωνιστές τους. Υπάρχουν ανάμεσά τους πολλές Χαντίγιες θηλυκού και αρσενικού γένους. Δεν ήταν περιθωριακά στοιχεία των δυτικών κοινωνιών, μετανάστες ή πρόσφυγες ανέντακτοι, καταφρονεμένοι και γι’ αυτό μνησίκακοι. Γεννήθηκαν και μεγάλωσαν εκεί, φοίτησαν σε δυτικά σχολεία και πανεπιστήμια, ακολούθησαν, τουλάχιστον εξωτερικά, τον δυτικό τρόπο ζωής. Αλλά διψούν για κάτι που ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός, υπερβολικά σχετικιστικός και ατομικιστικός πλέον, δεν μπορεί να τους προσφέρει: μια απόλυτη πίστη και ένα αίσθημα κοινότητας επέκεινα των νομικιστικών ορισμών (και των ηθικολογικών νουθεσιών).

Κάθε μορφή κοινότητας ορίζει τον εαυτό της με ένα είδος αποκλεισμού. Ο αποκλεισμός είναι μια λέξη με εντελώς αρνητική σημασία στο λεξιλόγιο της πολιτικής ορθότητας. Αλλά δεν συνεπάγεται απαραίτητα κλειστές κοινωνίες. Μια κοινωνία μπορεί να είναι ανοιχτή, αλλά να θέτει ως όρο για την υποδοχή των όποιων μετοίκων τον ενστερνισμό ορισμένων βασικών αξιών της. Αλλιώς θα έπαυε να έχει πολιτισμική ομοιογένεια και ταυτότητα. Οι σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες, που δηλώνουν περήφανα πολυπολιτισμικές, έχουν χάσει στην πραγματικότητα εδώ και καιρό τους πολιτισμικούς χυμούς τους και την αίσθηση κοινότητας. Είναι μάλλον συμφύρματα ετερόκλητων ομάδων. Ολες οι αξίες του Διαφωτισμού έχουν εξαλλαχτεί και έχουν πάρει στην πράξη μια μορφή που δεν εμπνέει κατά βάθος ούτε τους ίδιους τους υποστηρικτές τους. Η αρχή της ατομικής αυτονομίας έχει εκφυλιστεί σε εργαλείο νομιμοποίησης κάθε ιδιωτικού καπρίτσιου. Η ευζωία νοείται αποκλειστικά με όρους κατανάλωσης. Η προστασία των αδύναμων και εκτεθειμένων ομάδων του πληθυσμού έχει αποστεωθεί στον τεχνικό όρο «δικαιώματα», του οποίου η πληθωριστική χρήση εγκυμονεί (κάτι που λίγοι συνειδητοποιούν) καινούργιες μορφές δυσανεξίας και μισαλλοδοξίας.

Δεν χωράει αμφιβολία: ο πολιτισμός μας είναι σήμερα ένας πολιτισμός της απόλαυσης, όπως γίνονται κατά κανόνα οι πολιτισμοί στο όψιμο στάδιό τους. Η απόλαυση είναι ασφαλώς ένα πολύ γλυκό αίσθημα. Αλλά δεν είναι αξία. Αν δεν αντλεί το νόημά της από κάτι πέρα από την ίδια, από ένα είδος υπερβατικότητας, καταλήγει αργά ή νωρίς στην αποχαύνωση και γίνεται ανίκανη να υπερασπίσει ακόμη και αυτά που θεωρεί δικαιώματά της. Σημαντικότερο ίσως, η απόλαυση, παρά την αντίθετη εντύπωση που επικρατεί, είναι κάτι που επιδιώκουν οι παρήλικες μάλλον παρά οι νέοι. Οι τελευταίοι είναι πρόθυμοι να θυσιάσουν τις απολαύσεις για χάρη μιας πίστης που τους ζητάει αυταπάρνηση, αγώνες και τους υπόσχεται έναν ανώτερο βαθμό υπαρξιακής πλήρωσης. Εννοείται ότι αυτό μπορεί να είναι επικίνδυνο. Αλλά τέτοιους κινδύνους τούς αντιμετωπίζεις αποτελεσματικά με «ομοιοπαθητικές» μεθόδους, όχι με νόμους και διδαχές.           

Το ξέρω πως δεν είναι ευχάριστα αυτά που είπα. Είμαι μάλιστα βέβαιος ότι πολλοί θα τα παρεξηγήσουν και θα τα θεωρήσουν έως και αντιδραστικά. Γιατί εκεί έχει φθάσει η μαλάκυνση του πολιτισμού μας: να θεωρείται προοδευτικό κάτι που είναι η πεμπτουσία του συντηρητισμού, δηλαδή η άκριτη, νωθρή, κομφορμιστική εμμονή σε θεσμικά διερμηνευμένες, οριοθετημένες και κατοχυρωμένες ιδέες, όσο και αν το καλούπι αυτό όπου στριμώχτηκαν συγκρούεται με την πραγματικότητα. Ενώ αρκεί μια ματιά στην ιστορία του δυτικού πολιτισμού για να δει κανείς ότι όπου υπήρξε πρόοδος σε ζητήματα ανθρωπισμού και δικαιοσύνης οφείλεται στην αναγνώριση της αντίφασης ανάμεσα στις θεμελιώδεις αξίες αυτού του πολιτισμού και τις γραφειοκρατικά παραμορφωμένες και ευνουχισμένες εφαρμογές τους.