[Τρίτη άποψη] Η άλλη ύφεση

Η «χρονιά της ανάκαμψης» μπορεί τελικά να αποβεί χρονιά της συνειδητοποίησης για την ευρωπαϊκή οικονομία και την Ευρωπαϊκή Ενωση. Τα επίσημα στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν πρόσφατα για το δεύτερο τρίμηνο του 2014 δείχνουν ότι η Πορτογαλία έχει ήδη και η Ελλάδα θα βρει ώς το τέλος της χρονιάς θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης – ασθενικούς μεν, αλλά υψηλότερους από όσο αναμενόταν -, ενώ τρεις μεγάλες οικονομίες – η γαλλική, η ιταλική και η γερμανική – σημείωσαν είτε μηδενική – η πρώτη – είτε αρνητική ανάπτυξη, κάτι που για τη Γερμανία συμβαίνει για πρώτη φορά από την αρχή της κρίσης, παρασύροντας και το σύνολο της ευρωπαϊκής οικονομίας στην ύφεση. Τα δεδομένα αυτά, ενώ μοιάζουν από πρώτη άποψη αντιφατικά, είναι συμπληρωματικά και ιδιαίτερα εύγλωττα σε τουλάχιστον τρία επίπεδα.

Πρώτον, αναδεικνύουν ότι η κρίση είναι δομική, όχι συγκυριακή, όλης της Ευρώπης και όχι ορισμένων κρατών της. Κανείς δεν δικαιολογείται να επιχαίρει αλλά και δεν μπορεί να υποτιμήσει την επαλήθευση της πρόβλεψης ότι η ύφεση της ευρωζώνης θα κατέληγε να παρασύρει και τον ισχυρότερο παίκτη της, τη Γερμανία. Οταν οι οικονομίες είναι τόσο στενά συνδεόμενες και όταν η ανάπτυξη μιας κατεξοχήν εξαγωγικής δύναμης εξαρτάται σε τέτοιο βαθμό από τη ζήτηση των προϊόντων της από τις άλλες χώρες (όχι μόνο ευρωπαϊκές αλλά σε κρίσιμο ποσοστό και ευρωπαϊκές), δεν μπορούν να υπάρξουν εθνικές εξαιρέσεις, ούτε προς τα κάτω ούτε προς τα πάνω. Το βασικό πρόβλημα της ευρωζώνης είναι ότι δεν υπάρχουν αρκετά καύσιμα (πόροι) για να κινήσουν την κοινή μηχανή (την ανάπτυξη) και ότι, για να αντιμετωπιστεί η δημοσιονομική αταξία, τα μέτρα που λήφθηκαν όχι μόνο μείωσαν δραστικά τα ήδη περιορισμένα καύσιμα αλλά και κατέστησαν την μελλοντική εύρεσή τους εξαιρετικά δύσκολη. Από αυτό το σημείο και πέρα είναι απόλυτα φυσιολογικό εκείνοι που χρειάζονται περισσότερα καύσιμα (οι μεγάλες οικονομίες) να δυσκολεύονται να τα βρουν και να χάνουν ολοένα ταχύτητα, αλλά και εκείνοι που κατέβασαν σημαντικά και με θυσίες τις απαιτήσεις τους (οι πιο έντονα χτυπημένες από την κρίση οικονομίες) να βελτιώνουν μεν τα νούμερά τους αλλά να μην μπορούν να αποκτήσουν αναπτυξιακή δυναμική.      

     

Δεύτερον, μεγαλώνει η απόσταση ανάμεσα στις στατιστικά αποτιμώμενες οικονομικές επιδόσεις και στη λεγόμενη «πραγματική οικονομία» – την οικονομία όπως τη ζουν οι κοινωνίες και οι επιχειρήσεις -, κάτι που συνιστά όχι μόνο οικονομικό αλλά και δημοκρατικό πρόβλημα. Καλά παραδείγματα αποτελούν η Ιταλία, στην οποία οι αριθμοί δεν απηχούν τη μεταρρυθμιστική προσπάθεια, και η Ελλάδα, όπου η σημαντική και απαραίτητη μακροοικονομική βελτίωση δεν εγγυάται ούτε αλλαγή παραδείγματος ούτε κοινωνική ανάταξη σε ανεκτό χρόνο. Παράλληλα οι αγορές, όσο δυσκολεύουν οι προοπτικές ανάπτυξης μιας χώρας ή μιας οικονομικής ζώνης, τόσο πιέζουν, διαμορφώνουν και κερδοσκοπούν – το είδαμε έντονα στη χώρα μας, ετοιμαζόμαστε να το ζήσουμε για όλη την ευρωζώνη.

Τρίτον, όλα αυτά σημαίνουν ότι η αντιμετώπιση δεν μπορεί να έρθει με τεχνικά μέσα παρά μόνο με δράση στο πεδίο της (κοινής) πολιτικής. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δεν μπορεί, σε αυτήν τη φάση, να είναι ο σωτήρας, όπως ήταν για το ευρώ. Η προωθούμενη από Ιταλία και Γαλλία συζήτηση για μεγαλύτερη «ευελιξία» στο Σύμφωνο Σταθερότητας είναι ένα έξυπνο πρώτο βήμα, ενέχει όμως τον κίνδυνο αποπροσανατολισμού, στον βαθμό που επανασυνδέει στο μυαλό κάποιων τη λύση – την αλλαγή προσανατολισμού – με μέρος του προβλήματος – την αποσπασματική και τεχνοκρατική προσέγγιση. Τα πεδία δράσης είναι γνωστά και σε μεγάλο βαθμό ήδη διακηρυγμένα από τον νέο πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής: πανευρωπαϊκά προγράμματα στις υποδομές και τις τεχνολογίες αιχμής για δημιουργία θέσεων εργασίας και αναπτυξιακής δυναμικής στην Ευρώπη. Σχέδιο δράσης για ποια Ευρώπη μπορεί να υπηρετήσει τους λαούς της και όχι ποια οι λαοί μπορούν να συνεχίσουν (οριακά) να ανέχονται. Τίποτα δεν δικαιολογεί ούτε ένα λεπτό καθυστέρηση – και τώρα πια το γνωρίζουν στο πετσί τους όλοι.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς