Η προέλευση της λιτότητας

Αρκετοί από τους συναδέλφους μου στο Χάρβαρντ έχουν πέσει πρόσφατα θύματα των διασταυρούμενων πυρών ανάμεσα σε όσους υποστηρίζουν τη δημοσιονομική λιτότητα και τη δημοσιονομική τόνωση. Οι οικονομολόγοι Κάρμεν Ράινχαρτ και Κένεθ Ρόγκοφ βρέθηκαν στο επίκεντρο της προσοχής των ΜΜΕ όταν ανακαλύφθηκε ότι έκαναν ένα λάθος σε ένα άρθρο τους το 2010 που εξέταζε τη στατιστική σχέση μεταξύ χρέους και ανάπτυξης. Γρήγορα αναγνώρισαν το λάθος τους.

Λίγο αργότερα, ο ιστορικός Νάιαλ Φέργκιουσον – και αυτός από το Χάρβαρντ – δέχθηκε πυρά όταν κλήθηκε να σχολιάσει τη διάσημη φράση του Κέινς «μακροπρόθεσμα θα είμαστε όλοι νεκροί». Οπως είπε, ο Κέινς πιθανότατα δεν ενδιαφερόταν τι θα γίνει μακροπρόθεσμα επειδή δεν είχε παιδιά και δεν είχε παιδιά επειδή ήταν γκέι. Και ο Φέργκιουσον γρήγορα ζήτησε συγγνώμη.

Ομως οι εκτιμήσεις που έκαναν οι Ράινχαρτ και Ρόγκοφ το 2010 είχαν ξεπεραστεί από ένα άρθρο που έγραψαν το 2012 μαζί με τον Βίνσεντ Ράινχαρτ, το οποίο περιείχε πιο εκτεταμένα στοιχεία χωρίς το επίμαχο λάθος. Και «μερικοί από τους καλύτερους φίλους του Φέργκιουσον» είναι γκέι, ενώ ο Κέινς στην πραγματικότητα είχε προσπαθήσει να κάνει παιδιά.

Καθώς τα όπλα όσων υποστηρίζουν τη λιτότητα έχουν εξασθενήσει (υπό την επήρεια κυρίως της ύφεσης στην Ευρώπη και της αλλαγής στάσης της Ιαπωνίας), είναι φανερό ότι οι υπέρμαχοι της επέκτασης της οικονομίας έχουν βρει στα λάθη των Ράινχαρτ και Ρόγκοφ ένα βολικό όπλο. Είναι όμως το λάθος όπλο.

Καμία αντίρρηση δεν υπάρχει γι’ αυτά που υποστηρίζει ο Κέινς: όταν υπάρχουν μεγάλη ανεργία, χαμηλός πληθωρισμός και χαμηλά επιτόκια (όπως σήμερα, αλλά και τη δεκαετία του ’30, στις πλούσιες χώρες), η δημοσιονομική επέκταση δημιουργεί ανάπτυξη και η δημοσιονομική συρρίκνωση ύφεση. Το βασικό συμπέρασμα της μελέτης των Ράινχαρτ και Ρόγκοφ εξακολουθεί να ισχύει: η ανάπτυξη τείνει να είναι χαμηλότερη κατά μέσο όρο σε χώρες με λόγο χρέους/ΑΕΠ που ξεπερνά το 90%. Ομως η ανακάλυψη αυτή δεν είχε στόχο να στηρίξει την πρόταση ότι όταν υπάρχει ύφεση είναι καλή ευκαιρία για δημοσιονομική συρρίκνωση.

Ούτε ο Κέινς ήταν υπέρ μιας απεριόριστης δημοσιονομικής τόνωσης, ανεξαρτήτως των οικονομικών συνθηκών: όπως έλεγε, η κατάλληλη εποχή για λιτότητα είναι η ανάπτυξη, όχι η ύφεση.

Μια μελέτη ενός άλλου συναδέλφου στο Χάρβαρντ, του Αλμπέρτο Αλεσίνα, υποστηρίζει, αντίθετα, ότι η λιτότητα είναι αναγκαία στις σημερινές συνθήκες. Μια μελέτη που έκανε μαζί με τον Ρομπέρτο Περότι το 1995 και το 1997, και με τη Σίλβια Αρντάνια το 1998 και το 2010, υποστηρίζει ότι η δημοσιονομική συρρίκνωση μπορεί να οδηγεί ακόμη και σε επέκταση (της οικονομίας).

Είναι αλήθεια ότι μερικές φορές μια χώρα μπορεί να μην έχει εναλλακτική λύση από το να προχωρήσει σε δημοσιονομική «εξυγίανση» εάν επιμένουν οι πιστωτές της, όπως έγινε με την Ελλάδα και κάποια άλλα μέλη της ευρωζώνης. Ομως αυτό δεν σημαίνει ότι η λιτότητα είναι επεκτατική, ιδιαίτερα εάν δεν μπορεί να υποτιμηθεί το νόμισμα για να τονωθούν οι εξαγωγές.

Οι μελέτες του Αλεσίνα είναι πολύ πιο μετρημένες στα συμπεράσματά τους απ’ ό,τι θα υπέθετε κανείς ακούγοντας συντηρητικούς πολιτικούς να υποστηρίζουν ότι τέτοιες μελέτες οδηγούν στο συμπέρασμα πως η λιτότητα ευνοεί την επέκταση της οικονομίας. Παρ’ όλα αυτά, τα συμπεράσματα δεν αφήνουν περιθώριο για αμφιβολίες:  «Ακόμη και μεγάλες επιτυχημένες δημοσιονομικές προσαρμογές δεν φαίνεται να έχουν κατά μέσο όρο υφεσιακές επιπτώσεις», ενώ «ορισμένες δημοσιονομικές προσαρμογές έχουν συνθεθεί με επέκταση (της οικονομίας) ακόμη και βραχυπρόθεσμα».

Ο Αλεσίνα πρόσφατα πρότεινε να μειώσουν αμέσως τις δαπάνες οι ΗΠΑ. Αντίθετα, η συμβουλή των Ράινχαρτ και Ρόγκοφ τείνει περισσότερο προς τη χρηματοπιστωτική καταστολή, την αναβολή της δημοσιονομικής προσαρμογής ή – σε περιπτώσεις όπως η Ελλάδα – την αναδιάρθρωση χρέους.

Κριτική ασκείται επίσης στον Αλεσίνα από τον Περότι, που έχει συνεργαστεί μαζί του. Σε πρόσφατη μελέτη του, ο Περότι καταλήγει ότι «η έννοια της επεκτατικής δημοσιονομικής λιτότητας σε βραχυπρόθεσμη κλίμακα αποτελεί ψευδαίσθηση». Το αποτέλεσμα είναι ότι «οι δημοσιονομικές εξυγιάνσεις που εφαρμόστηκαν από αρκετές ευρωπαϊκές χώρες μπορεί να επιδεινώσουν την ύφεση».

Αυτό είναι πιο ισχυρό κατηγορητήριο εναντίον των πρόσφατων προσπαθειών να δικαιολογηθούν οι περικοπές κατά τη διάρκεια ύφεσης από μια παρατήρηση για τις σεξουαλικές προτιμήσεις του Κέινς. Κανένα από τα λάθη αυτά δεν στήριζε τη λογική της λιτότητας και ως προς αυτό η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο καταστροφική.

Ο Τζέφρι Φράνκελ είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Εχει διατελέσει οικονομικός σύμβουλος του πρώην αμερικανού προέδρου Μπιλ Κλίντον.