Αποχαιρετισμός στα όπλα

Τι ήταν αυτό που έκανε στα 77 του έναν από τους πιο διάσημους πολεμικούς φωτορεπόρτερ να επιστρέψει στο μέτωπο έπειτα από 15 χρόνια; Ο Ντον Μακ Κάλιν έχει δώσει διαφορετικές απαντήσεις σχετικά με το κίνητρο που τον οδήγησε στην καρδιά της εμφύλιας σύρραξης στη Συρία, από όπου αναχώρησε πριν από μερικές ημέρες αφού τράβηξε φωτογραφίες για λογαριασμό των «Times» του Λονδίνου. Μπορεί επειδή, όπως είπε, νιώθει αυξημένη ευθύνη από τη στιγμή που ο ένας γιος του υπηρετεί με τους βρετανούς πεζοναύτες στο Αφγανιστάν. Ή, απλώς, δεν άντεξε άλλο να βρίσκεται εκτός δράσης, αδρεναλίνης και υψηλού κινδύνου. Ισως, πάλι, γνωρίζει και ο ίδιος ότι το βλέμμα του εστιάζει σε καταστάσεις που άλλοι φωτογράφοι χάνουν, το στοιχείο δηλαδή που έκανε κάποιες εικόνες του αξέχαστες όπως το αποσκελετωμένο αλμπίνο παιδί στην Μπιάφρα, το κλάμα της κύπριας χήρας και – ίσως την πιο γνωστή από όλες τις φωτογραφίες του –  τον αμερικανό πεζοναύτη που βρίσκεται σε κατάσταση σοκ στο Βιετνάμ το 1968.

Ο Μακ Κάλιν πάντως έχει δηλώσει κατ’ επανάληψη ότι απορρίπτει τον όρο «πολεμικός ανταποκριτής» ως περιοριστικό και ανακριβή – άλλωστε κατά ειρωνικό τρόπο έχει πουλήσει περισσότερες φωτογραφίες με θέμα τοπία παρά πολεμικά στιγμιότυπα. Το τίμημα που πληρώνουν οι απλοί άνθρωποι από τις αποφάσεις των εκάστοτε κυβερνώντων βρισκόταν πάντοτε στην καρδιά της δουλειάς του Μακ Κάλιν, από τότε που πρώτη φορά έγινε γνωστό το όνομα του με τις φωτογραφίες που είχε τραβήξει από την κατασκευή του Τείχους στο Βερολίνο, πριν ακόμα ταξιδέψει στις εμπόλεμες ζώνες της Ινδοκίνας, της Λατινικής Αμερικής και της Μέσης Ανατολής. Οταν είδε τη δουλειά του ο μεγάλος φωτογράφος Ανρί Καρτιέ – Μπρεσόν, του είπε: «Μια λέξη έχω μόνο να σου πω: Γκόγια». Ο διάσημος συγγραφέας του «Κατάσκοπου που γύρισε από το κρύο» και του «Και ο κλήρος έπεσε στον Σμάιλι» Τζον Λε Καρέ, με τον οποίο ο Μακ Κάλιν είχε πάει μαζί στη Βηρυτό, είχε γράψει στην εισαγωγή του λευκώματος του φωτογράφου «Καρδιές του σκότους» (1980): «Εχει γνωρίσει όλες τις μορφές φόβου, είναι ειδικός στον φόβο. Και μόνο η εμπειρία του όταν είχε βρεθεί σε φυλακή της Ουγκάντα θα ήταν αρκετή για να τσακίσει οποιονδήποτε άλλο – εμένα ας πούμε – για τα καλά».

«Εχω δει πολλές φορές το αίμα μου και έχω σπάσει πολλά κόκαλα», λέει ο Ντον Μακ Κάλιν σήμερα. «Εχω δεχτεί σφαίρα επίσης, κάτι που δεν είναι εντελώς κακό, υπό την έννοια ότι αποκτάς μια ιδέα της τραγωδίας που βιώνουν οι άνθρωποι που φωτογραφίζεις. Και κατά έναν τρόπο, ο πόλεμος και οι αυτοκρατορίες που καταρρέουν με συνόδευαν σε όλη μου τη ζωή. Είμαι Αγγλος και κατανοώ ότι όπως και με κάθε άλλη αυτοκρατορία που έκλεψε κομμάτια του κόσμου, υπάρχει ένα τίμημα που πληρώνεις. Γεννήθηκα το 1935, επομένως από τότε που απέκτησα συναίσθηση του κόσμου βρισκόμουν στο κέντρο ή στην περιφέρεια κάποιας εμπόλεμης ζώνης».

Μάρτυς απάνθρωπων καταστάσεων

Ως «τραγικά δυσλεκτικό παιδί» ο Μακ Κάλιν δυσκολεύτηκε στο σχολείο, ήταν όμως καλός στο σχέδιο και στη ζωγραφική, γεγονός που του εξασφάλισε υποτροφία για καλλιτεχνικό γυμνάσιο, στα 14 του όμως έχασε τον πατέρα του και αναγκάστηκε να δουλέψει για τα προς το ζην. Μια από τις δουλειές που έκανε ήταν η μεταφορά φιλμ στα στούντιο του Σόχο, απασχόληση που του επέτρεψε να δηλώσει «φωτογραφική εμπειρία», ενώ δεν είχε πιάσει ακόμα κάμερα στα χέρια του, όταν κλήθηκε να υπηρετήσει τη θητεία του στη Βασιλική Αεροπορία και να δει από κοντά τη διώρυγα του Σουέζ, το Αντεν, την Κύπρο, την Κένυα κατά την εξέγερση των Μάου Μάου. Το 1956, επέστρεψε στο Λονδίνο όπου προσελήφθη ως τεχνικός σκοτεινού θαλάμου και δύο χρόνια μετά έκανε το εντυπωσιακό ντεμπούτο του με τις φωτογραφίες που τράβηξε από μια συμμορία του υποκόσμου που είχε συνδεθεί με τις δολοφονίες αστυνομικών και αγοράστηκαν από τον «Observer». Γρήγορα καθιερώθηκε στους κύκλους των εφημερίδων της Φλιτ στριτ ως φωτογράφος ρεαλιστικής ματιάς, η διεθνής αναγνώριση όμως ήρθε με το αυτοχρηματοδοτούμενο ταξίδι του στο Βερολίνο το 1960, κατά την κατασκευή του Τείχους αλλά και την κορύφωση του ψυχροπολεμικού κλίματος. Η δουλειά του εκεί του χάρισε ένα βραβείο του Βρετανικού Τύπου και στη συνέχεια οι αποστολές ήταν αδιάκοπες: στην Κύπρο, στο Κονγκό όπου είχε μεταμφιεστεί μισθοφόρος και το 1965 στο Βιετνάμ. Ηταν η πρώτη από τις δεκαπέντε φορές που θα πήγαινε εκεί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Το «κλικ» όμως στην αντίληψή του για τη δουλειά του δεν συνέβη στην Ανατολική Ασία αλλά στην Αφρική, όπου βρέθηκε το 1969 για να καλύψει τη σφαγή στην Μπιάφρα. Εκεί, όπγς λέει, συνειδητοποίησε πως «θα έπρεπε να σκέφτονται οι άνθρωποι που κοιτάζουν τις φωτογραφίες του ότι αυτές απεικονίζουν καταστάσεις απαράδεκτες για τον κόσμο μας. Η σκέψη μου ήρθε σε ένα σχολείο που είχε διαμορφωθεί σε πρόχειρο νοσοκομείο: εκεί είδα μπροστά στα μάτια μου να πεθαίνουν πάνω από 800 παιδιά το ένα μετά το άλλο. Είχα ήδη τρία δικά μου παιδιά τότε. Αυτή η εμπειρία έκανε την ηρωική χολιγουντιανή εικόνα του γενναίου, κοσμοπολίτη φωτορεπόρτερ να μοιάζει απολύτως χυδαία».

Τα ταξίδια του φυσικά στις εστίες ένοπλης σύγκρουσης ανά τον πλανήτη – Σουδάν, Λίβανος, Ιράκ, Βόρεια Ιρλανδία – δεν σταμάτησαν, κάθε φορά όμως που επέστρεφε σπίτι, στην εξοχή του Σόμερσετ, ένιωθε όλο και πιο ανακουφισμένος. Οχι ότι το ειδυλλιακό περιβάλλον συνοδευόταν πάντοτε από σπιτική θαλπωρή και ευτυχία. Το 1986 εγκατέλειψε ύστερα από 27 χρόνια γάμου την πρώτη σύζυγό του, απόφαση την οποία έχει περιγράψει ως «το πιο αισχρό πράγμα που έχω κάνει στη ζωή μου». Δύο χρόνια μετά τον χωρισμό, εκείνη πέθανε έπειτα από μακρά ασθένεια, ακριβώς την ημέρα του γάμου του γιου τους. Ενας δεύτερος γάμος αποδείχθηκε «απολύτως καταστροφικός», η τρίτη φορά όμως ήταν η τυχερή, όπως λέει, όταν γνώρισε και παντρεύτηκε την ταξιδιωτική συγγραφέα Κάθριν Φερθγουέδερ με την οποία έχει έναν επτάχρονο γιο, το πέμπτο παιδί του.

Πριν από μερικά χρόνια ο Μακ Κάλιν υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο και, «όπως και κάθε άλλος φωτογράφος που ξέρω, έχω πρόβλημα στη μέση και στον σβέρκο αλλά και αρθρίτιδα στα χέρια. Ξυπνάω όμως σταθερά στις 06.00 και στις 06.30 δουλεύω ήδη στον σκοτεινό θάλαμο. Παρότι το σώμα μου ζορίζεται από τις κακουχίες και τις ταλαιπωρίες με τα εξαντλητικά μέτρα ασφαλείας στα αεροδρόμια, ξέρω ότι δεν μου μένουν πολλά χρόνια και έχω την ανάγκη να τα αφιερώσω στη φωτογραφία».