Ο τελευταίος θρύλος της αρχιτεκτονικής

Βραζιλιάνος με γερμανικό επίθετο. Από την μποέμικη ζωή και τα μπορντέλα του Ρίο Ντε Ζανέιρο βρέθηκε στο Πολυτεχνείο και γρήγορα έγινε βοηθός του Λε Κορμπιζιέ. Σταλινιστής και άθεος, έγινε διάσημος χτίζοντας μια εκκλησία. Αποθεώθηκε ως ο «Πικάσο του τσιμέντου» και καταβαραθρώθηκε ως ο δημιουργός της πλέον απρόσωπης πόλης, της Μπραζίλια. Τιμήθηκε με τα σπουδαιότερα βραβεία – Βραβείο Λένιν (1963), Βραβείο Πρίτζκερ (1988) και  Χρυσό Βασιλικό Μετάλλιο για την Αρχιτεκτονική (1998), αλλά δεν κατάφερνε να πάρει βίζα για τις ΗΠΑ. Τον παραδέχθηκαν σπουδαίες μορφές της αρχιτεκτονικής όπως ο Λε Κορμπιζιέ και ο Φρανκ Λόιντ Ράιτ και επηρέασε έντονα τους νεότερους συναδέλφους του, που γράφουν σήμερα ιστορία όπως η Ζάχα Χαντίτ και ο Ταντάο Αντο. Εμεινε παντρεμένος με την ίδια γυναίκα επί 76 χρόνια, αλλά μόλις δύο χρόνια μετά τον θάνατό της παντρεύτηκε – στα 99 του – τη γραμματέα του.

Ο τελευταίος ήρωας του μοντέρνου κινήματος Οσκαρ Νιμάγερ που έβαλε στην αρχιτεκτονική τις αισθησιακές καμπύλες και κατάφερε να προσαρμόσει τις αρχές του μοντερνισμού στις ανάγκες της Βραζιλίας πέθανε σε ηλικία 104 ετών. Και άφησε μόνο του τον ηγέτη της Κούβας και στενό φίλο του να είναι πλέον ο μοναδικός κομμουνιστής στη Γη. Αλλωστε ο Φιντέλ Κάστρο συνήθιζε να λέει: «Ο Οσκαρ κι εγώ είμαστε οι τελευταίοι κομμουνιστές του πλανήτη».

 «Δεν μου αρέσει να μιλάω για την αρχιτεκτονική. Η ζωή είναι μικρή, μια ανάσα. Υπάρχουν πράγματα πιο σημαντικά από τα κτίρια», έλεγε ο αρχιτέκτονας που έχει σχεδιάσει μερικά από τα πιο αξιοθαύμαστα οικοδομήματα των τελευταίων 70 ετών. Ισως διότι ποτέ δεν κυνήγησε τη δόξα και τα πλούτη, αλλά προτιμούσε να απολαμβάνει τη ζωή.

Γόνος πολυμελούς οικογένειας, ο Οσκαρ Νιμάγερ έχασε τη μητέρα του όταν ήταν πολύ μικρός. Και έμεινε να μεγαλώνει με τους γονείς της μητέρας του, όπως και τα πέντε αδέλφια του, στη συνοικία Λαρανχέιρας του Ρίο Ντε Ζανέιρο καθώς ο γραφίστας πατέρας του δεν μπορούσε να τα βγάλει πέρα μόνος με έξι παιδιά.  

Το γερμανικό επίθετό του το οφείλει στη γιαγιά του, που είχε ρίζες στο Αννόβερο. Το όνομά του έπρεπε να είναι Οσκαρ Ριμπέιρο ντε Αλμέιντα ντε Νιμάγερ Σοάρες, αλλά επικράτησε το ξενόφερτο για τη Βραζιλία επίθετο και έτσι καθιερώθηκε ως Οσκαρ Νιμάγερ. Από τον παππού, μέλος του Ανώτατου Δικαστηρίου, κράτησε δύο βασικές αρχές: την αξία του ανθρωπισμού και την απαξίωση του πλούτου.

Την κλίση του την έδειξε από παιδί. «Ζωγράφιζα στον αέρα με τα δάχτυλα. Οταν έφτασα σε ηλικία που μπορούσα να πιάσω μολύβι στα χέρι μου, πλέον ζωγράφιζα κάθε μέρα», έλεγε. Καθώς δεν είχε οικονομικό πρόβλημα παράτησε το σχολείο, προτίμησε την μποέμικη ζωή και στα 21 του παντρεύτηκε την Ανίτα Μπάλντο, με την οποία απέκτησε μία κόρη.

Στα 27 του θα αποφοιτήσει από το Πολυτεχνείο. Μετά τα χαλαρά φοιτητικά χρόνια και ενώ κερδίζει τα προς το ζην στο πλευρό του πατέρα του, εργάζεται αμισθί, για να αποκτήσει εμπειρία, στο γραφείο του Λούσιο Κόστα ο οποίος θα αναδειχθεί μέντοράς του και θα του δώσει την ευκαιρία να συνεργαστεί με τον Λε Κορμπιζιέ. Το πρώτο αποκλειστικά δικό του έργο που του χαρίζει φήμη είναι η πρωτοποριακή εκκλησία του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης στην περιοχή Παμπούλχα.

Γρήγορα ο Οσκαρ Νιμάγερ αναδεικνύεται ένας από τους πιο αυθεντικούς και ταλαντούχους του μοντέρνου κινήματος, χρησιμοποιώντας την κατάρτιση και το ένστικτό του για να εκμεταλλευτεί στο έπακρο τις δυνατότητες του οπλισμένου σκυροδέματος. Το μπετόν άλλωστε δεν είναι μόνο οικονομικότερο, αλλά παρέχει και ανεξάντλητες δυνατότητες για να δώσει στα κτίριά του τις καμπύλες που ο πολυβραβευμένος αρχιτέκτονας λατρεύει.

Το 1956 έρχεται η πρόταση από τον στενό φίλο του και πρόεδρο της χώρας Χουσελίνο Κουμπίτσεη να επιβλέψει τη διαδικασία για τη δημιουργία μιας νέας πρωτεύουσας, της Μπραζίλια. Τον διαγωνισμό κερδίζει ο Κόστα και ο Νιμάγερ μπορεί να σχεδιάσει πολλά από τα κτίρια της νέας πόλης, η οποία το 1987 θα αποτελέσει τη μοναδική σύγχρονη πόλη που θα ανακηρυχθεί από την UNESCO Μνημείο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Μέσα σε 41 μήνες η Μπραζίλια θα είναι έτοιμη, καθώς ο πρόεδρος είχε υποσχεθεί «πρόοδο που θα συντελούνταν σε 50 χρόνια, σε μόλις πέντε».

«Την εποχή που χτίζαμε την πόλη νιώθαμε απελευθερωμένοι», έλεγε ο αρχιτέκτονας που είχε ονειρευτεί μια πρωτεύουσα χωρίς λαϊκές και ακριβές γειτονιές, αλλά μια πόλη όπου υπουργοί και εργάτες θα ζούσαν σε ίδια διαμερίσματα. «Πηγαίναμε στα ίδια μπαρ με τους εργάτες. Είχαμε την εντύπωση ότι γεννιέται μια νέα κοινωνία, που είχε αφήσει κατά μέρος τα παραδοσιακά φράγματα. Δεν λειτούργησε όμως. Σήμερα η Μπραζίλια είναι υπερβολικά μεγάλη. Οι καπιταλιστές είναι εκεί διχάζοντας την κοινωνία και καταστρέφοντας την πόλη».

Οι αντίπαλοί του τη χαρακτήρισαν «πόλη χωρίς ψυχή», καθώς οι δρόμοι δεν έχουν ονόματα και οι διευθύνσεις προσδιορίζονται από αριθμούς και «ουτοπικό τρόμο». Εκείνος όμως απαντούσε: «Αν πάτε στην Μπραζίλια μπορεί να μη σας αρέσει, αλλά σίγουρα δεν θα έχετε ξαναδεί κάτι παρόμοιο. Ο ρόλος του αρχιτέκτονα είναι να μάχεται για έναν καλύτερο κόσμο, όπου θα μπορεί να παράγει έργα τα οποία θα υπηρετούν τον καθένα και όχι μόνο μια μερίδα προνομιούχων».

Οι πολιτικές του πεποιθήσεις – φανατικός κομμουνιστής και οπαδός του Στάλιν που αναμείχθηκε ενεργά με την πολιτική και ανέλαβε υψηλές θέσεις στο Κόμμα – άλλες φορές τον βοήθησαν στην καριέρα του, όπως στην περίπτωση της Μπραζίλια, πολλές φορές όμως αποτέλεσαν και τροχοπέδη. Διότι το 1946 προσκαλείται να διδάξει στο Πανεπιστήμιο Γέιλ, οι αμερικανικές Αρχές ωστόσο αρνούνται να του εκδώσουν βίζα. Λίγα χρόνια αργότερα, με την ολοκλήρωση της έδρας των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη το 1953 διορίζεται πρύτανης στο Τμήμα Ντιζάιν του Χάρβαρντ, θέση που δεν καταφέρνει να αναλάβει καθώς και πάλι η βίζα δεν θα εκδοθεί λόγω πολιτικών φρονημάτων. Ο μόνος που δεν πτοήθηκε και θέλησε να τον τιμήσει ήταν ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης Φιορέλο Λα Γκάρντια, ο οποίος και τον ανακήρυξε επίτιμο δημότη.

Οταν η πολιτική κατάσταση στη Βραζιλία θα αλλάξει το 1964, ο Οσκαρ Νιμάγερ θα αναγκαστεί να αυτοεξοριστεί. Με έδρα το Παρίσι θα αρχίσει να δημιουργεί έργα σε όλο τον κόσμο και το 1985 θα επιστρέψει στη Βραζιλία, στο ατελιέ του στην Κόπα Καμπάνα με θέα τον ωκεανό. Εκεί πηγαίνει καθημερινά. Σχεδιάζει, παίζει πιάνο, απολαμβάνει το κρασί του, δέχεται τους φίλους του όπως ο Φιντέλ Κάστρο και ο Ούγκο Τσάβες  – από το παρισινό σαλόνι του περνούσαν ο Ζαν-Πολ Σατρ και ο Αντρέ Μαλρό.

«Ενα βράδυ, αργά, ήρθε ο Φιντέλ να με δει, αλλά χάλασε ο ανελκυστήρας», διηγούνταν χαρακτηριστικά ο Οσκαρ Νιμάγερ. «Τηλεφώνησα λοιπόν σε έναν γείτονα και τον ρώτησα αν μπορούσε ένας φίλος μου να περάσει μέσα από το δικό του διαμέρισμα για να φτάσει έως το δικό μου. Φανταστείτε την έκπληξη του γείτονα με τις πιζάμες όταν είδε να περνούν μέσα από το σπίτι του τέσσερις γιγαντόσωμοι σωματοφύλακες και ο Κάστρο! Φεύγοντας ο Φιντέλ τού προσέφερε ένα πούρο!». Αλλωστε, ο ίδιος ο αρχιτέκτονας κάπνιζε έως το τέλος τα πούρα που του χάριζε ο Κάστρο. Τι συζητούσαν; Πάντως όχι ζητήματα αρχιτεκτονικής, όπως έλεγε. «Σχετικά με αυτά διαπληκτίζομαι με τον εαυτό μου. Ολοι μέσα μας κρύβουμε τουλάχιστον δύο εαυτούς. Οταν σχεδιάζω, λοιπόν, υπάρχει ένας έξυπνος άνθρωπος που με κοντράρει. Είναι σπουδαίος τύπος. Του αρέσουν οι παραλίες, οι γυναίκες και η θάλασσα. Λέει ότι θέλει να ζήσει τη ζωή του απλά, ψαρεύοντας, αλλά γνωρίζει περισσότερα από μένα περί αρχιτεκτονικής. Μερικές φορές, του μιλάω δυνατά όταν είμαι μόνος στο σχεδιαστήριο. Τρόπον τινά συναποφασίζουμε για το πώς πρέπει να είναι ένα κτίριο και έτσι προκύπτει το σχέδιο».

Η σχέση του με τον χρόνο δεν φαίνεται να τον απασχολούσε ιδιαίτερα. «Αισθάνομαι σαν να είμαι 60», έλεγε στα 100ά του γενέθλια, ενώ έναν χρόνο πριν είχε κάνει δεύτερο γάμο, με την 60χρονη και επί δεκαετίες βοηθό του Βέρα Λουτσία Καμπρέιρα. «Αφού μπορώ να κάνω ό,τι έκανα και στα 60 μου;», απαντούσε στα γεμάτα ερωτηματικά βλέμματα όταν ερχόταν η συζήτηση στο θέμα του γάμου του.

Οσο για την κληρονομιά που αφήνει, ήταν αρκετά άραγε τα έργα που έχει αφήσει πίσω του από την Αλγερία έως τη Νέα Υόρκη, όπως και τα 5 εγγόνια, τα 13 δισέγγονα και τα 7 τρισέγγονα για τον Οσκαρ Νιμάγερ; «Οταν με ρωτούν αν με χαροποιεί η ιδέα ότι κάποιοι θα θαυμάζουν τα έργα μου στο μέλλον απαντώ ότι και εκείνοι οι άνθρωποι θα αφανιστούν κάποια στιγμή. Ολα έχουν αρχή και τέλος. Εσείς. Εγώ. Η αρχιτεκτονική. Πρέπει να προσπαθούμε για το καλύτερο, αλλά να παραμένουμε σεμνοί. Τίποτα δεν διαρκεί για πάντα».