Σύγκρουση φονταμενταλισμών

Αν ο Τζορτζ Κέναν χρησιμοποίησε τον όρο «ψυχρός πόλεμος» για να περιγράψει την παρανοϊκή κατάσταση διαρκούς (και ελεγχόμενης) στρατιωτικής και πολιτικής έντασης μεταξύ των ΗΠΑ και της Δύσης με τον πανταχόθεν κομμουνιστικό κίνδυνο, ο Γιάννης Πρετεντέρης επιλέγει τον όρο «ψυχρός εμφύλιος» για να περιγράψει την ισορροπία τρόμου ανάμεσα σε δύο αντίθετα και αλληλοαποκλειόμενα αφηγήματα για τη χώρα

Το αίμα δεν ρέει στους δρόμους ούτε οι εχθροπραξίες είναι ένοπλες, όπως θα γινόταν σε έναν εμφύλιο. Αλλά, σύμφωνα με τον γνωστό δημοσιογράφο, η Ελλάδα βιώνει εμφυλιακές συνθήκες πόλωσης, η κοινωνία υποφέρει, το μίσος και ο λαϊκισμός απειλούν να βυθίσουν τους πάντες στην άβυσσο. Αν σε όλα τα προηγούμενα προσθέσει κάποιος και τους ρυθμούς συρρίκνωσης του ελληνικού ΑΕΠ που μόνο σε συνθήκες πραγματικού πολέμου συναντιούνται, τότε έχει στα χέρια του ένα εκρηκτικό μείγμα.

Για τον Πρετεντέρη, αυτό που ζει η χώρα από την ημέρα που μπήκε στον αστερισμό των Μνημονίων είναι μια σύγκρουση φονταμενταλισμών. Ο δημοσιογράφος, εξάλλου, από νωρίς καθιστά σαφές ότι επιλέγει το ερμηνευτικό σχήμα του άσπρου – μαύρου χωρίς ενδιάμεσες γκρίζες ζώνες. Δηλαδή, επιλέγει την οπτική δύο αφηγημάτων: το ένα είναι αυτό που θέλει να γυρίσει τη χώρα πίσω ώστε όλα να ξαναγίνουν όπως πριν (κατά προτίμηση όπως ήταν τη δεκαετία του’ 80)· το δεύτερο είναι αυτό που δεν ασχολείται με το παρόν αλλά με το μέλλον, αυτό που, όπως σημειώνει ο γνωστός αρθρογράφος, «μετακομίζει τη χώρα στο 2019» χωρίς να ασχολείται με το ποιοι και πώς θα επιβιώσουν στην πορεία. Και στο δεύτερο διατυπώνεται συχνά κριτική για το τι σημαίνει για τη χώρα να είναι στο Μνημόνιο και αν αυτός ήταν ο βέλτιστος τρόπος δράσης.

Ο συγγραφέας θεωρεί ότι το προαναφερθέν δίπολο δεν είναι παρά δύο αντίθετοι λαϊκισμοί: των πληβείων από τη μια και της ελίτ από την άλλη. Αλλωστε, ο Πρετεντέρης ξεκαθαρίζει τις προθέσεις του από τις πρώτες τρεις γραμμές της αφήγησης: «Πριν τρία χρόνια η Ελλάδα έπεσε στα χέρια των τυχαίων. Κι αμέσως μετά βρέθηκε στο στόχαστρο των τυχάρπαστων»… Δεν διεκδικεί δάφνες αντικειμενικότητας ούτε τίτλο ιστορικού. Καταγράφει τα γεγονότα όπως τα αντελήφθη ο ίδιος και όπως τα μοιράστηκαν μαζί του οι πηγές του. Μεταφέρει δηλαδή την άποψή του μέσα από τη δημοσιογραφική ματιά και με το γνωστό ύφος που υιοθετεί και στα κείμενά του στα «ΝΕΑ» και στο «Βήμα».

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, δηλαδή πώς φτάσαμε στο Μνημόνιο. Ο Πρετεντέρης αναλύει το πώς φτάσαμε μέχρι εκεί και τα συμπεράσματά του δεν είναι καθόλου κολακευτικά για την κυβέρνηση Παπανδρέου που έριξε με δύναμη τον «Τιτανικό» στα βράχια. Επαναλαμβάνει ότι οι άνθρωποι του ΠΑΣΟΚ γνώριζαν εγκαίρως την κατάσταση της οικονομίας το 2009, αλλά επέμεναν, σχεδόν δογματικά όπως γράφει, στο «λεφτά υπάρχουν». Παράλληλα ακτινογραφεί την εικόνα μιας κυβέρνησης με χαμηλή διαχειριστική επάρκεια, χαοτικό τρόπο λειτουργίας και μεγάλη δόση αλαζονείας. Οπως σημειώνει, «θεωρούσαν ότι ανέλαβαν περίπου κατ’ απονομήν να κυβερνήσουν την Ελλάδα και ότι προορίζονταν να την κυβερνήσουν για πολλά, πολλά χρόνια: μια νέα εποχή, ενός νέου Παπανδρέου».

Παρομοιάζει την ιστορία με μια σχολική εκδρομή που κατέληξε σε τραγωδία. Και η τραγωδία ήταν η εμπλοκή του ΔΝΤ στο ελληνικό πρόγραμμα αλλά και το ίδιο το Μνημόνιο, όπως αφήνει να εννοηθεί σε πολλά σημεία του βιβλίου. Ωστόσο, παρότι ο συγγραφέας δεν αποδέχεται την ερμηνεία ότι ήταν η Γερμανία αυτή που επέμενε στην εμπλοκή του Ταμείου (θεωρεί ότι αυτή υπονομεύεται από τις αποδεδειγμένες επαφές του Γ. Παπανδρέου με τον Ντομινίκ Στρος-Καν ήδη από τον Δεκέμβριο του 2009), δεν καταφεύγει σε θεωρίες συνωμοσίας για το πώς μπήκαμε στον αστερισμό του Μνημονίου. Ο Πρετεντέρης πιστεύει ότι η κυβέρνηση δεν είχε επίγνωση του πού έμπαινε και έπεσε θύμα της ανεπάρκειάς της αλλά και των προεκλογικών της δεσμεύσεων. Με απλά λόγια, άργησε πολύ να κάνει την κωλοτούμπα και να αποκηρύξει το «λεφτά υπάρχουν». Οταν το έκανε, οι αγορές είχαν κλείσει για την Ελλάδα.

Σχέδιο Φρανκενστάιν

Ολόκληρο το βιβλίο διαπνέεται από έντονο άρωμα κριτικής προς το Μνημόνιο. Είναι σαφές ότι ο συγγραφέας διαφωνεί με τις αρχές του προγράμματος όπως σχεδιάστηκε. Και όχι άδικα. Οπως το θέτει, είναι «το μοναδικό οικονομικό πρόγραμμα στον κόσμο που δεν συνδέει τους επιμέρους στόχους με τα γενικότερα οικονομικά μεγέθη». Για την ακρίβεια, η επίδραση της ύφεσης στους στόχους απεδείχθη από δύο μέχρι τρεισήμισι φορές μεγαλύτερη από όσο υπολόγιζε το ΔΝΤ. Υπό αυτή την έννοια, ο Πρετεντέρης υιοθετεί τα λεγόμενα του τότε εκπροσώπου της χώρας στο Ταμείο Παναγιώτη Ρουμελιώτη ότι το ΔΝΤ ήξερε πως το πρόγραμμα «δεν έβγαινε».

Μιλάει μάλιστα για «οικονομικό χιλιασμό του χειρότερου είδους». Εννοεί ότι κάθε φορά που έρχεται η τρόικα περίπου μας λέει ότι θα σωθούμε, αλλά όχι σε αυτή τη ζωή. Επιπλέον, αποδομεί την έννοια της εσωτερικής υποτίμησης, κάτι που πριν από αυτόν έχουν αποκηρύξει σοβαροί ξένοι οικονομολόγοι. Επισημαίνει πως ήταν «πολιτική απρονοησία» να πιστεύει κανείς ότι μια κοινωνία σε συνθήκες δημοκρατίας θα δεχόταν αδιαμαρτύρητα να φτωχύνει κατά 25%-30%. Και εδώ περιγράφει την όλη προσπάθεια περίπου ως εγχείρημα Φρανκενστάιν: ένα εκτρωματικό σχέδιο αλλαγής της ελληνικής κοινωνίας, το οποίο στηρίζεται σε μια τεχνητή συναίνεση, αν δεν την έχει εκβιάσει. Πάντως, δεν είναι σαφές αν ο Πρετεντέρης αποκηρύσσει ή όχι τις σχετιζόμενες με το Μνημόνιο μεταρρυθμίσεις (και ποιες). Επισημαίνει όμως, ότι αυτές επιβλήθηκαν χωρίς ρεαλιστικό σχέδιο, χωρίς προτεραιότητες. «Οι εμπνευστές του Μνημονίου επιχείρησαν να εκμαιεύσουν λαθραία τη νομιμοποίηση ενός σχεδίου αλλαγής της ελληνικής κοινωνίας, το οποίο δεν τολμούσαν να διεκδικήσουν ανοικτά», γράφει.