Στα χνάρια της ινδιάνας παρθένου

Τριαντάρης το 1964 ο Λέοναρντ Κοέν, ζει εκείνα τα χρόνια στην Υδρα όπου γράφει την ποιητική συλλογή «Λουλούδια για τον Χίτλερ» και δύο μυθιστορήματα: το «Αγαπημένο παιχνίδι» (1963, Μελάνι 2005) και τους «Υπέροχους απόκληρους» (1966). Εδώ ο Κοέν, υπό το ιδεολογικό πρόταγμα του κινήματος «πίσω στις ρίζες», αναζητεί τους προπάτορές του, το κράμα αυτό γάλλων στρατιωτών, τολμηρών γουνεμπόρων, άτεγκτων επιχειρηματιών, ψαράδων και ξυλοκόπων, ιεραποστόλων και Ιησουιτών, ανθρώπων που κινήθηκαν όχι αποκλειστικά με κίνητρο το υλικό κέρδος αλλά την πραγμάτωση μιας ουτοπίας στα παρθένα εδάφη του καναδικού Βορρά, με το όπλο στο χέρι βεβαίως και με τους Ιροκέζους και Μοϊκανούς απέναντί τους.

Μόνο που οι ρίζες δεν θα βρεθούν στους λευκούς προπάτορες – ιδρυτές του παράξενου αυτού έθνους – αλλά σε μια Ινδιάνα, ιστορικό πρόσωπο, που αποτελεί και το επίκεντρο της αφήγησης. Πρόκειται για την Κατρίν Τεκακουίθα, με την ιστορία της οποίας είχα πρωτοέρθει σε επαφή στο Μόντρεαλ το 2002, όταν διασχίζοντας τον παγωμένο ποταμό του Αγίου Λαυρεντίου διέκρινα το κιτς πλαστικό της ομοίωμα να κρέμεται από το καθρεφτάκι τού ιρλανδικής καταγωγής ταξιτζή μου. Στη σχετική ερώτησή μου ο συμπαθής ταξιτζής μου αφηγήθηκε με γλαφυρότητα την ιστορία της αγιοποιημένης από τον ίδιο τον Πάπα αυτής ινδιάνας παρθένου, που προσηλυτίστηκε στα μέσα του 17ου αιώνα, βαφτίστηκε σε μια ιεραποστολή κοντά στα σύνορα της Πολιτείας της Νέας Υόρκης με τον σημερινό Καναδά, μεταφέρθηκε στο Κεμπέκ όπου παρεδήμησε στο Κυβερνείο της τότε αποικίας της Νέας Γαλλίας με τη συντροφιά ευρωπαίων αξιωματούχων που επιχειρούσαν να μεταφέρουν το ευρωπαϊκό πνεύμα στους γηγενείς Ινδιάνους Χιούρον και Ιροκουά, και που η βαθιά της πίστη την οδήγησε να κάνει σειρά θαυμάτων και να συμβάλει στον προσηλυτισμό των συμπατριωτών της.

Η ινδιάνα αυτή παρθένος, που αγάλματά της βρίσκονται σήμερα σε πλατείες και εκκλησίες του Κεμπέκ και πλαστικά της ομοιώματα πωλούνται στους τουρίστες για μισό δολάριο βρίσκεται, λοιπόν, στο επίκεντρο της αφήγησης του Λέοναρντ Κοέν. Σε αυτήν απευθύνεται ο ανώνυμος αφηγητής του βιβλίου, γέρος, παρακμασμένος, κουρελιάρης και βρώμικος, πρώην λαογράφος, κάτοικος σήμερα ενός δενδρόσπιτου στο μέσον του καναδικού χειμώνα και πρώην μελετητής μιας μη κατονομαζόμενης φυλής Ινδιάνων που βρίσκεται στα πρόθυρα της εξάλειψης και από την οποία προέρχεται η λατρεμένη του σύζυγος Εσθήρ. Αυτήν οραματίζεται και ο αδηφάγος πανσεξουαλικός, ομοκρέβατος φίλος του Φ. στις τελευταίες του ώρες σ’ ένα άσυλο. Αυτήν οραματιζόταν όσο ήταν ζωντανή και η ινδιάνα σύζυγος. Η Τεκακουίθα φτάνει να συμβολίζει το απολεσθέν παρελθόν, τον βιασμό της άγριας φύσης, την ενσωμάτωση των γηγενών στο σύγχρονο κράτος, τον αμιγή εξωτισμό, εντέλει την επιβολή του χριστιανισμού και τον θρίαμβό του επί του ανιμισμού. Η Τεκακουίθα μοιάζει να είναι ο κοινός παρονομαστής της σύγχρονης κοινωνίας, το υβριδικό, μ’ άλλα λόγια, ιστορικό της υπόβαθρο.

Το βιβλίο είναι δομημένο σε τρία μέρη, με αφηγητές τους ίδιους τους ήρωες. Ο Κοέν κατασκευάζει ένα ερωτικό τρίγωνο με τα βέλη να δείχνουν προς όλες τις διευθύνσεις. Τα συμβατικά παραδοσιακά αισθήματα διακωμωδούνται, ή έστω παρωδούνται. Η ασέβεια κυριαρχεί. Η ομολογημένη εξαπάτηση του αφηγητή από την ινδιάνα σύζυγο και τον καλύτερό του φίλο ανάγεται σε ευαγγέλιο απελευθέρωσης από τα δεινά της μονογαμίας και της ερωτικής αποκλειστικότητας. Ο ίδιος έχει ονειρώξεις με την Αγία Τεκακουίθα. Η ύλη αποκτά πνευματικότητα διά του ακραίου ερωτισμού και μάλιστα ιεροποιείται κατά τα κελεύσματα της εποχής. Οι παραισθήσεις, η υπερβατικότητα, ο εσωτερισμός και ο αναχωρητισμός θριαμβεύουν. Οι ήρωες βρίσκονται σε διαρκή αναζήτηση μιας ιστορικής ταυτότητας προσπαθώντας να αναλύσουν την υβριδική τους κοινωνία ως παρατηρητές και ταυτόχρονα ως παρατηρούμενοι. Το αρχέγονο αναμειγνύεται με το νεωτερικό, οι λευκοί με τους Ινδιάνους, οι χριστιανοί με τους ανιμιστές, οι φορείς του πνεύματος του Διαφωτισμού με τον πιο ακραίο μυστικισμό. Αυτή άλλωστε ήταν η ιστορία της Μοϊκανής Κατρίν Τεκακουίθα. Και πιθανότατα αυτή είναι και η ιστορία του κόσμου μας, μοιάζει να ισχυρίζεται ο Λέοναρντ Κοέν.

Η Γη δεν είναι παρά μια επαρχία της αιωνιότητας, λέει κάπου ο συγγραφέας. Και αλλού: «Ποιος είμαι εγώ που θα φέρω αντιρρήσεις στο Σύμπαν;» Αυτό είναι ίσως και το κεντρικό δραματουργικό στοιχείο στη μετέπειτα καλλιτεχνική πορεία του Λέοναρντ Κοέν: η τελική αίσθηση ότι υφίσταται ένα υπέρτερο Σύμπαν, η αναγωγή της ζωής σε άγνωστους νόμους και υπερκείμενες πραγματικότητες. Να γιατί το βιβλίο αυτό, πέραν της αυταξίας του, μας εισάγει με τον καλύτερο τρόπο και σε ό,τι έμελλε να ακολουθήσει στη μακρά του καριέρα ως μουσικού και ποιητή, όπου πολλοί τον ανακήρυξαν, δίπλα στον Μπομπ Ντίλαν και τον Νιλ Γιανγκ, σε σύμβολο της γενιάς του.