[Φαινόμενα] Παιχνίδια με την απόγνωση

Ποιο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα μέσα στη δίνη της οικονομικής κρίσης; Η ανεργία. Ποιο είναι το κυρίαρχο συναισθηματικό υλικό που παράγει αυτή η κατάσταση; Η απόγνωση που σημαίνει ανθρώπους ευάλωτους, άρα με μειωμένη ή και πλήρως αφανισμένη τη δυνατότητα κρίσης.

Ολα αυτά αποτελούν το ιδανικό κοκτέιλ για το εμπόριο των ελπίδων που βρίσκει την απόλυτη τηλεοπτική του έκφραση στον λαϊκισμό του ριάλιτι. Εξού και έκανε την εμφάνισή του στο αμερικανικό κανάλι «Sundance» εκπομπή για ανέργους, υποσχόμενο τεχνικές για το πώς θα πετύχουν να προσληφθούν.

Με τίτλο «Get to Work» («Πιάσε δουλειά») και κόνσεπτ που μοιάζει με εκείνο του «American Idol», με την έννοια ότι επιλέγονται από τους ενδιαφερομένους οι διαθέτοντες το ταλέντο να προσφέρουν «γαστριμαργικά» στιγμιότυπα συναισθηματικών ξεσπασμάτων, υπόσχεται να διδάξει τη σωστή τεχνική για να βρει ο άνεργος δουλειά.

 Η κάμερα παρακολουθεί καθέναν εκ των μαθητών, οι οποίοι είναι κάθε άλλο παρά χαρακτηριστικοί εκπρόσωποι της μεγάλης κατηγορίας των εργαζομένων που έμειναν στον δρόμο είτε λόγω ειδικών οικονομικών προγραμμάτων των εταιρειών και των βιομηχανιών όπου εργάζονταν, είτε γιατί έκλεισαν οι δουλειές τους, είτε γιατί δεν βρίσκουν χρηματοδότηση κ.λπ.  

Κοινώς, παρουσιάζεται η ανεργία ως πρόβλημα του ίδιου του ανέργου και όχι ως μία κατάσταση για την οποία – ειδικά στις παρούσες συνθήκες της οικονομικής κρίσης – δεν ευθύνεται ο ίδιος. Και φυσικά αυτό που χρειάζεται για να επιλυθεί είναι πολιτικές λύσεις και όχι τεχνικές αυτοβελτίωσης. Πολλές είναι οι επικρίσεις στον αμερικανικό Τύπο για το εν λόγω ριάλιτι. «Πιστεύει ακόμη ο κόσμος ότι το να σου βάλει κάποιος μια κάμερα στη μούρη σού λύνει και το πρόβλημα;» γράφουν, επιμένοντας στην πολιτική διάσταση του προβλήματος.

Αν μη τι άλλο, μία χώρα που έχει καταναλώσει από τη δεκαετία του ’80 τόνους δακρύων και συναισθηματολαγνικών ξεσπασμάτων από τις οπερέτες της Οπρα, η οποία είχε αδυναμία στους φτωχούς, ανέργους και αναξιοπαθούντες συμπατριώτες της αρκεί να έκλαιγαν στις εκπομπές της, έχει πλέον βαθιά γνώση ότι όλα αυτά είναι απλώς θέαμα, ένα πολύ αποδοτικό εμπόριο της ελπίδας. Οχι μόνο τα ριάλιτι δεν επιλύουν προβλήματα αλλά αποδείχθηκε ότι μεγέθυναν τα ψυχοπαθολογικά φαινόμενα ναρκισσιστικών προσωπικοτήτων και οι πρόσκαιρες λύσεις  προκάλεσαν ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα στη ζωή εκείνων που εκτέθηκαν – πολλοί εξ αυτών αποζητώντας απλώς τη δημοσιότητα, νομίζοντας ότι αυτή είναι η λύση.

Εχουν μελετηθεί πλέον οι αρνητικές επιπτώσεις αυτής της τηλεόρασης που παρουσιάζει το εξωφρενικά ακραίο ως φυσιολογικό, την εξαίρεση ως κανόνα, παίζοντας με τις φοβίες, τις προκαταλήψεις και την αφέλεια. Και το χειρότερο είναι ότι καλλιεργεί φρούδες ελπίδες στους αφελείς.

Αυτό ακριβώς είναι και το σουξέ του λαϊκισμού. Χαϊδεύει τον αναξιοπαθούντα, τον χτυπημένο από τη μοίρα – εν προκειμένω από την οικονομική κρίση – και τον παραπλανά ότι υπάρχει λύση, άλλοτε μαγική, άλλοτε φιλανθρωπική. Το ριάλιτι προσθέτει ακόμη μία πλάνη, ότι υπάρχουν συνταγές που οδηγούν στην ευτυχία, τεχνικές που σε κάνουν να δείχνεις – και ας μη γίνεσαι – καλύτερος άνθρωπος.  

Το «Get to Work», πάντως, είναι μόνο μία περίπτωση αυτού του κύματος εκμετάλλευσης των ανθρώπινων αναγκών και ελπίδων που, αντί να κοπάσει, κορυφώνεται μέσα στις σκληρές συνθήκες της οικονομικής κρίσης, καθώς καταρρέουν οι παλιές βεβαιότητες της μεγάλης μεσαίας τάξης – που πάντως δεν έχασε τις δουλειές της γιατί δεν «έκανε τη σωστή χειραψία» στον προϊστάμενο, όπως διδάσκει το ριάλιτι -, κάνοντας ακόμη και τους ψυχραιμότερους ευάλωτους σε οτιδήποτε υπόσχεται ελπίδες, έστω και φρούδες.