Η ποπ πλευρά της Τεχεράνης

Αντι Γουόρχολ στην Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν; Ακούγεται σαν ανέκδοτο, και όμως δεν είναι. Στα υπόγεια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης κρύβονται απίθανοι θησαυροί που σώθηκαν από το μένος των φανατικών ισλαμιστών μετά την ανάληψη της εξουσίας από τους μουλάδες, το 1979. Μόνον ένας πίνακας καταστράφηκε από το μαχαίρι ενός Φρουρού της Επανάστασης. Ηταν το πορτρέτο της Φαράχ Παχλαβί, συζύγου του σάχη, το οποίο είχε φιλοτεχνήσει ο Αντι Γουόρχολ.

Η ιρανική συλλογή με έργα – μεταξύ πολλών άλλων – των Αντι Γουόρχολ, Τζάκσον Πόλοκ, Φράνσις Μπέικον, Εντβαρντ Μουνχ, Ρενέ Μαγκρίτ και Μαρκ Ρόθκο θεωρείται μία από τις σημαντικότερες συλλογές του κόσμου εκτός Ευρώπης και Αμερικής. Η ισλαμική λογοκρισία είχε χαρακτηρίσει ως αντιισλαμικά, πορνογραφικά ή πολύ γκέι τα περισσότερα από τα έργα που ήταν μέχρι τώρα στοιβαγμένα σε υπόγειες αποθήκες. Και μόνο μία ή δύο φορές το εξαιρετικά πουριτανικό θεοκρατικό καθεστώς της Τεχεράνης επέτρεψε στο κοινό να ρίξει μερικές κλεφτές ματιές σε κάποια από τα έργα που δεν είχαν θεωρηθεί πολύ προκλητικά.

Εφέτος το καλοκαίρι όμως, 33 χρόνια μετά την πτώση του σάχη, το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης αποφάσισε να παρουσιάσει για πρώτη φορά μια σειρά από πίνακες των Γουόρχολ, Ντέιβιντ Χόκνεϊ, Ρόι Λίχτενσταϊν, Βικτόρ Βαζαρελί, Ρίτσαρντ Χάμιλτον και Τζάσπερ Τζονς, στο πλαίσιο μιας έκθεσης Pop Art και Op Art. «Τα περισσότερα από τα έργα της έκθεσης παρουσιάζονται για πρώτη φορά», σύμφωνα με τον Χασάν Νοφερέστι, διευθυντή προγραμμάτων τέχνης του μουσείου, ο οποίος δήλωσε στο πρακτορείο ειδήσεων Mehr ότι «η έκθεση φιλοδοξεί να δείξει την εξέλιξη των καλλιτεχνικών ρευμάτων». Σύμφωνα με το Mehr η έκθεση περιλαμβάνει περισσότερα από 100 κομμάτια της περίφημης συλλογής μαζί με μια σειρά έργων από το Μεξικό τα οποία έχουν δοθεί στο μουσείο για τον εορτασμό της 100ής επετείου της Μεξικανικής Επανάστασης και για τη 200ή επέτειο της ανεξαρτησίας της χώρας.

Αυτός ο μοναδικός και καλά κρυμμένος θησαυρός του Ιράν είχε δημιουργηθεί με την προσωπική επίβλεψη της Φαράχ Παχλαβί, τρίτης συζύγου του σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, και με τη βοήθεια των προέδρων των Christie’s και Sotheby’s. Το 1979, έπειτα από 38 χρόνια στην εξουσία, η δυναστεία του «βασιλιά των βασιλιάδων», όπως συνήθιζε να αυτοαποκαλείται ο σάχης, κατέρρευσε, η βασιλική οικογένεια εγκατέλειψε το Ιράν για να επιστρέψει ο εξόριστος στο Παρίσι αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.

Η Ισλαμική Επανάσταση είχε αρχίσει ακριβώς έναν χρόνο πριν, τον Ιανουάριο του 1978, με επαναλαμβανόμενες απεργίες και μεγάλες διαδηλώσεις ενάντια στην εξουσία του σάχη. Τελικά, την 1η Απριλίου 1979, με τη διεξαγωγή εθνικού δημοψηφίσματος, το Ιράν έγινε και επίσημα ισλαμική δημοκρατία. Τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς η χώρα ενέκρινε ένα θεοκρατικό σύνταγμα και όρισε τον Χομεϊνί ανώτατο αρχηγό της χώρας. Λίγο αργότερα ο Αμπντελχασάν Μπάνι Σαντρ έγινε ο πρώτος Πρόεδρος της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν – από το 1980 ώς τον Ιούνιο του 1981 – στη συνέχεια όμως ήρθε σε ρήξη με το καθεστώς για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον συνεχιζόμενο πόλεμο Ιράν – Ιράκ.

Μιλώντας στον «Guardian» η Φαράχ Παχλαβί, η οποία σήμερα ζει στη Νέα Υόρκη, δήλωσε ευτυχής που όλα αυτά τα πολύτιμα έργα σώθηκαν. Αποκάλυψε επίσης ότι η συλλογή αγοράστηκε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, με το «μπουμ» του πετρελαίου του Ιράν: «Τα έσοδά μας από το πετρέλαιο είχαν αυξηθεί σημαντικά» λέει. Τότε λοιπόν, η γαλλοτραφής σαχμπανού μίλησε με τον σάχη και τον πρωθυπουργό του Αμίρ-Αμπάς Χοβέιντα, οι οποίοι ξόδευαν τα μυθικά πλούτη της χώρας σε εξοπλισμούς, και τους έπεισε ότι ήταν η καλύτερη στιγμή για να αγοραστούν έργα σύγχρονης τέχνης και να δημιουργηθεί στην πρωτεύουσα της χώρας ένα μουσείο. Οπερ και εγένετο. Το μουσείο μάλιστα χτίστηκε από τον εξάδελφο της Φαράχ, τον αρχιτέκτονα Καμράν Ντιμπά, ο οποίος έγινε και πρώτος διευθυντής του.

Η μυθική συλλογή – η αξία της οποίας εκτιμάται σε 2,5 δισ. δολάρια – περιλαμβάνει την περίφημη «Τοιχογραφία σε ινδικό κόκκινο φόντο» του Τζάκσον Πόλοκ – αξίζει περισσότερα από 250 εκατ. δολάρια -, σημαντικά έργα των Πικάσο, Βαν Γκογκ, Μονέ, Πισαρό, Ρενουάρ, Γκογκέν, Τουλούζ-Λωτρέκ, Ντεγκά, Μαρκ Σαγκάλ, Χένρι Μουρ, Γουίσλερ και Μαρσέλ Ντισάν και, γενικά, αντιπροσωπευτικά έργα όλων των σημαντικών εκπροσώπων της τέχνης από τη δεκαετία του 1880 μέχρι και τη δεκαετία του 1970. Ολα αυτά τα χρόνια ήταν περιφρονημένη από τους σκληροπυρηνικούς ισλαμιστές, όπως άλλωστε κάθε τι που έχει σχέση με τον εκφυλισμένο κατά τη γνώμη τους δυτικό κόσμο. Κατά καιρούς έγιναν προσπάθειες να πουληθούν κάποια έργα. Η ειρωνεία της τύχης όμως ήθελε να μη συμβεί ούτε αυτό, με παρέμβαση μιας ομάδας ισχυρών κληρικών, οι οποίοι δήλωσαν ότι το εμπόριο αντιισλαμικών και πορνογραφικών έργων απαγορεύεται.

Τα πράγματα, όμως, φαίνεται ότι έχουν κατά κάποιον τρόπο αλλάξει. Η στιγμή κατά την οποία οι εντάσεις με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ έχουν πλέον φθάσει στο απροχώρητο, κρίθηκε ότι είναι μάλλον κατάλληλη για να δείξει το Ιράν ένα πρόσωπο φιλελεύθερο και καλλιεργημένο. Η τέχνη άλλωστε είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να κάνει τους Δυτικούς να λυγίσουν, γιατί λοιπόν να μη μοιραστεί και η Τεχεράνη τη δόξα που έφεραν στο Ντουμπάι οι εκθέσεις σύγχρονης τέχνης;