Ο μεγάλος μίμος

Ο Θύμιος Καρακατσάνης που πέθανε στις 30 Ιουνίου δεν έγινε ηθοποιός και δεν οφείλει τίποτε σε κανέναν δάσκαλο. Και σε καμιά περίπτωση δεν θέλω να θίξω ούτε μια τρίχα από την πλούσια σοδειά του Κάρολου Κουν. Αντίθετα ο Κουν, τουλάχιστον στην αρχή της δημιουργίας της Σχολής του, «ψάρευε» στην αγορά, στο παζάρι, στα λαϊκά στρώματα εκείνους που το αλάθητο ένστικτό του επέλεγε να γίνουν οι μυημένοι μαθητές του. Ετσι ψάρεψε και τον Καρακατσάνη. Τι ήταν αυτό που έφερε αυτό το δαιμόνιο από τα Ταμπούρια και ερέθισε τις ευαίσθητες κεραίες του Δασκάλου; ήταν η λαϊκή μιμική, ο τρόπος που ο λαϊκός αυθόρμητος άνθρωπος αντιδρά με λόγο και κίνηση, θα έλεγα με χειρονομημένο λόγο, στα ερεθίσματα, φυσικά, τεχνητά ή ανθρώπινα που εκπέμπονται. Ηταν ακριβώς αυτό που ανήγαγε ο Κουν σε αισθητική και στην πρώτη περίοδο της καλλιτεχνικής του πορείας ονομάστηκε «λαϊκός εξπρεσιονισμός». Αυτό σημαίνει πως ο εκφραζόμενος απλός άνθρωπος ή καλλιτέχνης με επιλεγμένους κώδικες, έχει δημιουργήσει με τη συνήθεια στερεότυπα εκφραστικά, δηλαδή η μορφή των αντιδράσεών του προηγείται του λόγου. Χωρίς να τυποποιείται (παρόλο που σ’ αυτή την τεχνική ενεδρεύει αυτός ο κίνδυνος), έχει ετοιμοπαράδοτα εκφραστικά καλούπια μέσα στα οποία κάθε φορά μορφοποιείται το συναίσθημα και κατ’ ακολουθία ο λόγος. Αυτή η τεχνική δοξάστηκε από την Κομέντια ντελ Αρτε, δηλαδή τους επαγγελματίες μίμους που η παράδοσή τους κρατεί από τον Μένανδρο, τους Ρωμαίους και τα μεσαιωνικά «παίγνια». Σ’ αυτούς αυτή η παράδοση έγινε πάγιος κώδικας. Αν δεν σας φοβίζουν οι όροι θα έλεγα πως αυτό ονομάζεται μανιέρα, που στα καθημάς θα μπορούσε να ονομαστεί ως «σημαίνουσα χειρονομία», τρόπος, δεξιότητα. Κάθε πρόσωπο της κομέντια είχε πέντε-έξι πάγιες απαντήσεις σε ανάλογες προκλήσεις του «άλλου». Ο Θύμιος Καρακατσάνης έρχεται απ’ αυτή την πηγή, όχι βέβαια την έντεχνη αλλά τη λαϊκή από την οποία όμως ως βρυσομάνα ξεπήδησε ο κώδικας της Κομέντια. Θυμίζω μάλιστα για να ενισχύσω την άποψή μου πως όλη η κωμική παράδοση μετά τον Μένανδρο, όταν τα κωμωδούμενα ήθη ήταν αστικά και όχι του Αστεως και της Δημοκρατικής Πόλης, στηρίζεται πάνω στα γλωσσικά ιδιώματα και τις ντοπιολαλιές (κομέντια, Καραγκιόζης, κρητική κωμωδία, κωμειδύλλιο, επιθεώρηση κ.τ.λ.).

Αρα πρότυπα του λαϊκού θεάτρου είναι οι κοινωνικοί τύποι, οι ιδιαιτερότητες των γλωσσικών κωδίκων και τα ήθη και οι συμπεριφορές των ηλικιακών ομάδων, των συντεχνιών ή των ξένων.

Στις γειτονιές που μεγάλωσε ο Καρακατσάνης πρόσφυγες, εσωτερικοί μετανάστες, Αθίγγανοι, ναυτικοί, λαϊκές αγορές με προϊόντα και πωλητές από την Αττική κυρίως την αλβανόφωνη με τα οπωροκηπευτικά της έκαναν οικείους τους ήχους στα αυτιά του αχόρταγου να καταναλώσει εικόνες και ακούσματα μπόμπιρα που ξυπόλητος περιφερόταν σκαστός από την ανεπανάληπτη μάνα του Καρακατσάνη (όποιος δεν έχει ακούσει από τον ίδιο ιστορίες μ’ αυτήν τη μάνα δεν γνωρίζει τι σημαίνει Γκόγκολ και Γκόρκι στις ελληνικές γειτονιές).

Με αυτή την προίκα εμφανίστηκε αγκιστρωμένος από τον Κουν στο περίφημο εκείνο Κοινόβιο.

Δεν διέθετε καμιά κουλτούρα και μάλλον είχε παραπετάξει την εγκύκλιο εκπαίδευση. Δεν διέθετε θεωρητική σκευή, δεν γνώριζε ούτε αργότερα έσκυψε επισταμένως στην ιστορία του θεάτρου ή στην αισθητική. Ηταν, όπως εξάλλου και ο Κουν, ασπούδαστος και τραγικά αυτοδίδακτος, όπως έδειξε ο Σεφέρης. Μόνο ένας τέτοιος ηθοποιός με τόση περιουσία από την κούνια του και με έναν δάσκαλο που στην αρχή της πορείας του συνεργάστηκε με τον Σωτήρη Σπαθάρη, τον Κόντογλου, τον Τσαρούχη, μετακένωσε την προίκα του σε φόρμες αδρές μεν, με χαράξεις οξείες, αλλά χωρίς υπερβολές σ’ ένα λαϊκό μπαρόκ χωρίς τη φλυαρία του λόγιου ροκοκό.

Ετσι μπόρεσε με αλάνθαστο ένστικτο να ερμηνεύσει Αριστοφάνη, Ευριπίδη («Κύκλωψ»), Σαίξπηρ, Γκόγκολ, Ιονέσκο, Πίντερ, Αρθουρ Μίλερ, Ντε Φιλίπο και βέβαια Ψαθά, Σακελλάριο, Σκούρτη κ.ά.

Ονομάστηκε αριστοφανικός ηθοποιός αλλά πρέπει σ’ αυτό τον χαρακτηρισμό να δοθεί περιεχόμενο. Πριν από τον Αριστοφάνη οι ιστορικοί ανιχνεύουν τη μεγαρική φάρσα, ένα βίαιο και φαλλικό βακχικό πανηγύρι με διογκωμένα προσωπεία ως την καρικατούρα. Ο Αριστοτέλης λέει πως και η τραγωδία έτσι ξεκίνησε και απεσεμνύνθη, έβαλε νερό στο κρασί της. Ετσι και το λαϊκό μεγαρικό δρώμενο έδωσε τύπους, ρυθμούς και γελοιογραφίες στην πολιτική κωμωδία της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Ο Καρακατσάνης ήρθε στον Αριστοφάνη με εφόδια μεγαρικά, πρόσθεσε τα ελληνικά μιμήματα της κομέντια (μπουλούκια, επιθεώρηση, λαϊκή φάρσα), άντλησε και από το αρτεσιανό του Καραγκιόζη και δημιούργησε προσωπικό μοναδικό κωμικό κώδικα, Σχολή. Είχε τον αυτοσχεδιαστικό εκείνο οίστρο που του επέτρεπε να περνάει από το κωμικό στο τραγικό αστραπιαία, να ανοίγει τεράστιες θύρες πίσω από το γέλιο για να φανεί το τραγικό, το μακάβριο και ο πανικός και μπορούσε συνάμα να ισορροπεί λόγο και κίνηση και πάλι να αντιπαραθέτει και να υπονομεύει τον λόγο με την κίνηση. Κωμική σχιζοφρένεια.

Ενας μεγάλος Μίμος.