Διαβάζοντας στο Μετρό

Μετρό, μπλε γραμμή, πρωί Παρασκευής. Κατεύθυνση από Αμπελοκήπους προς Σύνταγμα. Λίγο πάνω από τα είκοσι, στηρίζεται στο τζάμι με τις διαφημίσεις. Με τα χέρια της στο ύψος του στέρνου, διαβάζει ένα παλιό βιβλίο με αναιμικό κόκκινο εξώφυλλο και υποκίτρινες σελίδες: είναι μια βιογραφία του Γιοχάνες Κέπλερ. Ανήκε στη μητέρα της, που το έδωσε στον αδερφό της και τώρα το διαβάζει η ίδια. Δεν το διάλεξε ειδικά για τις διαδρομές στο Μετρό, το ανοίγει και στο σπίτι. Το ζητούμενο τώρα είναι να περάσουν ευχάριστα οι βαρετές στιγμές της μετακίνησης. Σε μία από αυτές, ενώ διάβαζε, την πλησίασε και της χάρισε το βιβλίο του ένας συγγραφέας. Δεν την ενοχλεί μια τέτοια κίνηση, αυτό που την ενοχλεί είναι όσοι μιλούν πολύ δυνατά στο κινητό ή το να πρέπει να κατέβει και να χάσει τον ειρμό της. «Σιγά-σιγά όμως εξασκούμαι, βγαίνω από το βαγόνι διαβάζοντας ή συνεχίζω μέχρι να ανέβω στον δρόμο», λέει η Ιφιγένεια. Επειτα βάζει τον σελιδοδείκτη στις τελευταίες σελίδες της ζωής του γερμανού αστρονόμου. Πρέπει να τον αφήσει για λίγο γιατί έχει ένα επαγγελματικό ραντεβού: είναι φυσικοθεραπεύτρια.

Η Ρέα είναι ψυχολόγος, ετών 28. Κάθεται κοντά στο παράθυρο ενός συρμού που κατευθύνεται από το Σύνταγμα προς τον Αγιο Αντώνιο. Φοράει ένα πράσινο φόρεμα και έχει τα πόδια της σταυρωμένα. Πάνω τους στηρίζει μια τσάντα και με τα δυο της χέρια κρατάει ένα κάπως κοντόχοντρο βιβλίο με ένα πίνακα ζωγραφικής στο εξώφυλλο. Το βιβλίο είναι η «Χίμαιρα», του Ιταλού Σεμπαστιάνο Βασάλι – η ιστορία μιας κοπέλας στον Μεσαίωνα που οι κάτοικοι του χωριού της την φθόνησαν για την ομορφιά της και την έκαψαν ως μάγισσα. Η Ρέα αρκετά απορροφημένη, διαβάζει για τη δίκη της πρωταγωνίστριας, αν την διακόψεις όμως θα σηκώσει ψύχραιμα τα μάτια. Γενικά, λέει, της αρέσει να διαβάζει τα πάντα, απλώς όταν πρόκειται για το Μετρό ίσως επιλέξει κάτι εύκολο. «Νομίζω ότι έξι με εφτά βιβλία, τα έχω διαβάσει εξ ολοκλήρου εν κινήσει», εξηγεί. Και αν καμιά φορά φωνάζουν οι γύρω της, ή αν γελάνε δυνατά, δεν αναβάλλει την ανάγνωση. Εκτός από εκείνη τη φορά που ένας επιβάτης εγκατέλειψε την παρέα του και τη ρώτησε αν ήταν καλό εκείνο το βιβλίο που διάβαζε στα γερμανικά. Καλό ήταν, του είχε απαντήσει η Ρέα.

Οι Bookarazzi

Στις συγκοινωνίες συνήθιζε να διαβάζει και ο Γιώργος Τσακνιάς, πηγαίνοντας στη δουλειά του στο Ελληνικό και Λογοτεχνικό Ιστορικό Αρχείο, μέχρι που άρχισε να παρατηρεί όλο και συχνότερα τα βιβλία των συνεπιβατών του. Πριν από ενάμιση χρόνο αποφάσισε να διοχετεύσει την περιέργειά του σε ένα γκρουπ στο facebook, που του έδωσε τον εύγλωττο τίτλο «Τι διαβάζουν οι άνθρωποι στο Μετρό και το λεωφορείο». Λίγο η αγάπη για τα βιβλία, λίγο η ηδονή του λαθραναγνώστη και λίγο το χιούμορ βοήθησαν ώστε τα μέλη του γκρουπ, οι «bookarazzi» όπως αυτοπροσδιορίστηκαν παίζοντας με τον όρο paparazzi, να γίνουν 150 σε έναν μήνα και 1.500 σήμερα. Με πρεσβείες ακόμα και στην Αγγλία, τη Βουλγαρία ή τη Νέα Ζηλανδία. Ετσι και δουν επιβάτη με βιβλίο στο χέρι, επινοούν ένα σωρό τεχνάσματα για να υποκλέψουν τον τίτλο: στραβολαιμιάζουν, κάνουν ότι δένουν τα κορδόνια τους, ή απλώς ρωτούν «συγγνώμη, τι διαβάζετε;». Κατόπιν αναρτούν το «ρεπορτάζ» στη σελίδα του γκρουπ. «Σύντομα, εκτός από βιβλιόφιλοι, μπήκαν στην ομάδα και επαγγελματίες του βιβλίου όπως συγγραφείς, μεταφραστές, επιμελητές, διορθωτές, εκδότες, κριτικοί», λέει ο Γιώργος. «Σχηματίστηκε μια παρέα πολύ σφιχτή, που με αφορμή μια ανάρτηση στο γκρουπ, μπορεί να συζητήσει τα πάντα».

Ισως σε κάποια από τις αποστολές τους να έχουν πετύχει τον Ναούμ. Σπουδάζει διαιτολογία στο Χαροκόπειο, είναι 26 χρονών, κατάγεται από την Αιθιοπία και αυτή τη στιγμή με το ένα χέρι κρατάει την μπάρα ενός βαγονιού που κατευθύνεται στη σχολή του στην Καλλιθέα και με το άλλο το Kindle. Στην οθόνη του e-book οι «Αθλιοι», στη σελίδα όπου ο Ουγκώ μιλάει για την επανάσταση στην Ιταλία. Γιατί e-book; Γιατί υπάρχουν περίοδοι που διαβάζει και δύο και τρία βιβλία μαζί, όπως τώρα που, εκτός από τον Γιάννη Αγιάννη, παρακολουθεί παράλληλα και τη ζωή του «Μεγάλου Γκάτσμπι» και θέλει να τις έχει συμπιεσμένες στην τσάντα του. Ο Ναούμ, κάνει και άλλα πράγματα ταυτόχρονα. Ενώ διαβάζει το δικό του βιβλίο, ρίχνει κλεφτές ματιές και στου διπλανού του. Ενώ παρακολουθεί τα μαθήματα διαιτολογίας, διαχειρίζεται και το φοιτητικό μπλογκ της σχολής του. Πελαγώνει μόνο από την πολυκοσμία στις συγκοινωνίες. «Με ενοχλεί όταν το βαγόνι είναι φίσκα», λέει, «αλλά φέρνω το βιβλίο μπροστά στη μύτη μου και συνεχίζω». Κάποιες φορές, δεν προλαβαίνει να κατέβει στη σωστή στάση, γιατί απορροφάται από την αφήγηση. Μια μέρα ξεχάστηκε ενώ έδινε μάθημα, και άργησε να πάει στην εξέταση.

Ο 26χρονος Στάθης, όταν δεν κρατάει τα εργαλεία του υδραυλικού, διαβάζει με ζήλο λογοτεχνία του φανταστικού, μυθολογία και ζωολογία. Αυτή τη στιγμή, σε ένα λεωφορείο που κατηφορίζει τη Συγγρού με προορισμό μια παραλία, διαβάζει τον «Μάγο του Οζ», βιβλίο που δανείστηκε από τη δημοτική βιβλιοθήκη του Περιστερίου. Βρίσκεται λέει στο σημείο που η Ντόροθι, φτάνει στην Σμαραγδένια Πόλη. Ο Στάθης διαβάζει για να περάσει ήσυχα η ώρα στις συγκοινωνίες και διαβάζει πολύ. Ολοκληρώνει περίπου τέσσερα βιβλία τον μήνα μόνο στη διάρκεια των μετακινήσεών του. Θα ήθελε να βλέπει κι άλλους με βιβλίο στο χέρι. «Θα μου άρεσε σαν εικόνα, γιατί θα σήμαινε ότι είναι ήρεμοι», λέει. «Είναι προτιμότερο από το να παίζουν παιχνίδια με τα κινητά τους».

H μπλε γραμμή

Σύμφωνα, βέβαια, με την εμπειρία του Γιώργου Τσακνιά και των υπόλοιπων bookarazzi, οι αναγνώστες, τουλάχιστον στο Μετρό, δεν είναι και τόσο δυσεύρετοι. Τα μέλη του γκρουπ δεν έχουν ακόμα κωδικοποιήσει τα στοιχεία των ερευνών τους σε στατιστικά δεδομένα – είναι πάντως στις ιδέες τους, λέει ο Γιώργος. Το υλικό ωστόσο που έχει συσσωρευτεί είναι αρκετό και ικανό για μερικά συμπεράσματα. «Διαβάζουν περισσότερο οι τακτικοί επιβάτες που κάνουν κάθε μέρα τη διαδρομή από και προς τη δουλειά τους. Παίρνουν μαζί τους βιβλίο για να μη βαρεθούν», εξηγεί ο Γιώργος. Στους αναγνώστες των συγκοινωνιών, συμπληρώνει, μάλλον πλειοψηφούν οι γυναίκες. Οι ηλικίες είναι σχετικά κατανεμημένες, όπως και οι τίτλοι: ο κόσμος διαβάζει από ευπώλητα και λεγόμενη γυναικεία λογοτεχνία μέχρι σοβαρά και δύσκολα βιβλία, από ολοκαίνουργιες εκδόσεις, μέχρι εμφανώς παλιωμένες ή δερματόδετες, από ελληνικά ή μεταφρασμένα, μέχρι ξενόγλωσσα. Το δημοφιλέστερο μέσο είναι το Μετρό, «γιατί δεν έχει τι να χαζέψεις έξω, είναι πιο άνετο από το λεωφορείο και έχει έναν δικό του, σταθερό θόρυβο, που ίσως λειτουργεί σαν νανούρισμα». Υπάρχει και η διαδρομή με τους πιο διαβαστερούς επιβάτες; «Αυτή είναι μάλλον η μπλε γραμμή, είναι όμως δύσκολο να εξηγήσεις το γιατί», λέει ο Γιώργος. «Ισως η αιτία να είναι κοινωνική, αφού τα προάστια που διασχίζει είναι μορφωμένα και διαβαστερά. Είναι όμως και μεγαλύτερη και πιο πολυσύχναστη».

Είναι λοιπόν η ανάγνωση στις συγκοινωνίες ένα ζήτημα γυναικείο και μεσοαστικό; Η αλήθεια είναι ότι μετά την Ιφιγένεια και τη Ρέα στο Μετρό, τον Ναούμ στον Ηλεκτρικό και τον Στάθη στο λεωφορείο, στα καθίσματα των μέσων μεταφοράς παίρνουν θέση και άλλοι βιβλιόφιλοι, ο καθένας με τα δικά του γούστα και χαρακτηρισιτικά, κυρίως όμως γένους θηλυκού. Οπως η 35χρονη Σοφία, ιδιωτική υπάλληλος, που έχει τη συνήθεια να διαβάζει αποκλειστικά στο Μετρό (μόνο εκεί συγκεντρώνεται) και τελευταία παρακολουθεί έναν όμορφο ύποπτο δολοφονίας στο «Εξ αμελείας» της Μπέβερλι Μπάρτον. Οπως η 32χρονη Κατερίνα, επίσης ιδιωτική υπάλληλος που αυτή την περίοδο διαβάζει το «Ολες οι μέρες» της Ιζαμπέλ Αλιέντε και κάποιες φορές είναι τόσο κουρασμένη από τη δουλειά ώστε γυρίζει σελίδα και αναρωτιέται από μέσα της «τώρα τι κατάλαβα». Ή η 44χρονη Αντιγόνη, σύμβουλος παιδαγωγικού έργου που μόλις ξεκίνησε το «Ερωτας και πόλεμος» της Καίτης Οικονόμου. Κουβαλάει δύο βιβλία στην τσάντα της για την περίπτωση που τελειώσει το ένα στα μισά της διαδρομής. Εβγαλε κάρτα απεριορίστων διαδρομών για να μην έχει την έγνοια του εισιτηρίου. Και μόλις μπαίνει στο βαγόνι ψάχνει το πιο ευρύχωρο σημείο για να διαβάσει με την ησυχία της.