Ο νταής κατάσκοπος που έγινε βασιλιάς

Δύο σκοτεινοί τύποι μιλάνε με τις ώρες σε ένα φρέαρ ανελκυστήρα σε αχρηστία, πίσω από το γραφείο ενός εξ αυτών. Οι συνομιλητές επιλέγουν το αλλόκοτο μέρος αφού εδώ οι συζητήσεις τους δεν ηχογραφούνται.

Οχι, δεν διαβάζετε κεφάλαιο ενός κατασκοπευτικού μυθιστορήματος αλλά ένα πραγματικό γεγονός, που έλαβε χώρα στα μέσα της δεκαετίας του ’90 στη Ρωσία, μεταξύ του ολιγάρχη Μπερεζόφσκι και του τότε αναπληρωτή δήμαρχου της Αγίας Πετρούπολης, με τα δαιμονικά μάτια και το παγωμένο χαμόγελο. Του Βλαντίμιρ Πούτιν. Είναι τα χρόνια που ο πρώτος έχει επιλέξει να πριμοδοτήσει τον δεύτερο – εκ μέρους της ντόπιας ολιγαρχίας – για το προεδρικό αξίωμα της αχανούς χώρας.

Η παραπάνω εικόνα είναι αρμός μιας πολυσυζητημένης στον διεθνή Τύπο βιογραφίας του ρώσου Προέδρου, μιας προσωπογραφίας που αποτυπώνει το κλίμα, τους συσχετισμούς δύναμης, το παιχνίδι των μυστικών υπηρεσιών, το σασπένς που κυριάρχησε (και κυριαρχεί), την καμαρίλα και τις ίντριγκες στην αυλή του «αυτοκράτορα». Αν θέλεις να μιλήσεις για την ιστορία της Ρωσίας μετά την περεστρόικα και το γκρέμισμα του σοσιαλιστικού καθεστώτος, μοιραία στο κάδρο της αφήγησης θα έχεις τον Πούτιν. Αν πάλι θέλεις να αφηγηθείς την πορεία του Πούτιν, θα πρέπει να λάβεις υπόψη σου τις δομές και την ιστορία μιας αυτοκρατορίας που υπέστη ριζικούς μετασχηματισμούς μέσα σε πυκνό ιστορικό χρόνο.

Η τολμηρή δημοσιογράφος Μάσα Γκέσεν με αριστοτεχνικό τρόπο και μπόλικο ρεπορτάζ περιγράφει την άνοδο του ρώσου ηγέτη στην εξουσία. Το γράψιμό της είναι γλαφυρό αν και δεν ξεφεύγει από μια μονομερή λογική πάνω στη διαμόρφωση του φαινομένου Πούτιν, αφού φαίνεται να στηρίζεται σε μονομερείς πηγές όπως ο Μπερεζόφσκι για να σκιαγραφήσει το πρόσωπό του. Κλειδί του εγχειρήματός της είναι πως η ομάδα που κυβέρνησε την Αγία Πετρούπολη τη δεκαετία του ’90 (εδώ διετέλεσε αντιδήμαρχος ο Πούτιν μετά τη θητεία του στην KGB) και οι τρόποι άσκησης της εξουσίας της ήταν η καλύτερη συμπύκνωση για το πώς θα κυβερνιόταν ολόκληρη η Ομοσπονδία της Ρωσίας από τον Πούτιν, όταν θα αναλάμβανε τα ηνία της χώρας. Σε αυτή την πόλη εξάλλου σημειώθηκε η πρώτη πολιτική μεταρρύθμιση αφού το δημοτικό συμβούλιο ήταν το πρώτο που εξελέγη από το ευρύ κοινό.

Χωρισμένο σε έντεκα κεφάλαια και με έναν βιωματικό επίλογο το βιβλίο κάνει φλας μπακ στη νεότερη ιστορία της Ρωσίας από το ξεχαρβάλωμα της ΕΣΣΔ μέχρι και την εδραίωση του Πούτιν (αλλά και μέχρι τις πρώτες ρωγμές στο αυτοκρατορικό του ύφος) στις τελευταίες εκλογές (χωρίς καμία αντιστοιχία βέβαια με την Αραβική Ανοιξη ή με τις Πορτοκαλί Επαναστάσεις σε άλλες πρώην σοβιετικές χώρες).

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, από την εποχή που ο Γιέλτσιν βρέθηκε στην κορυφή μιας πολύ εύθραυστης πυραμίδας, σε μια χώρα ρημαγμένη, πληγωμένη, με τρομερά οικονομικά προβλήματα, γραφειοκράτες και επιχειρηματίες που λεηλατούσαν τον δημόσιο πλούτο και καμία αίσθηση βεβαιότητας για τον ρωσικό λαό. Σε ένα τοπίο παρακμής λοιπόν, σχεδόν πάντα ένα πρόσωπο που συμπυκνώνει τις νέες συλλογικές προσδοκίες ή που επιχειρεί να τις εμπνεύσει (με πριμοδότηση του παλιού καθεστώτος ή με ριζικό μετασχηματισμό) δίνει τη λύση. Φανταστείτε λοιπόν ότι την τελευταία περίοδο της διακυβέρνησης του Γιέλτσιν, ο κύκλος του ρώσου ηγέτη («Οικογένεια» τον ονομάζει η συγγραφέας) αναζητούσε έναν διάδοχο να αναλάβει τη μεγαλύτερη σε έκταση χώρα του κόσμου, με μπόλικες πυρηνικές κεφαλές και μια τραγική πρόσφατη ιστορία.

Η συγγραφέας αποκαλύπτει μια άγνωστη ιστορία: τα πρώτα χρόνια μετά την ανατροπή του καθεστώτος της ΕΣΣΔ, ο Μπερεζόφσκι πουλούσε αυτοκίνητα Lada, έκανε εισαγωγές και όταν χρειάστηκε να ανοίξει ένα συνεργείο στο Λένινγκραντ είχε ζητήσει τη βοήθεια του τότε δημοτικού συμβούλου Πούτιν. «Ηταν ο πρώτος γραφειοκράτης που δεν λαδωνόταν» εξομολογήθηκε στη συγγραφέα ο ίδιος ο ολιγάρχης και συγκράτησε το όνομα – ενισχύοντας τη σχέση μαζί του.

Γιατί όμως κυριάρχησε ο Πούτιν; Ο ρώσος χαρισματικός ηγέτης συγκέντρωνε ορισμένα καινούργια χαρακτηριστικά που τον διαφοροποιούσαν από τη γενιά του, όπως ότι δεν είχε βγει μέσα από τις γραμμές του Κομμουνιστικού Κόμματος και επομένως δεν είχε αναγκαστεί να αλλάξει δημοσίως τα ‘πιστεύω’ του όταν γκρεμίστηκε η ΕΣΣΔ. Ο Πούτιν έμοιαζε πολύ στη νέα Ρωσία που ανέτελλε και το άστρο του έλαμψε πρώτη φορά στις 9 Αυγούστου του 1999, όταν ο Γιέλτσιν τον διόρισε πρωθυπουργό της χώρας. Εχτισε προσεκτικά το προφίλ του, σύναψε τις συμμαχίες του (αποδομώντας μια σειρά ολιγαρχών που δεν υπέκυψαν, όπως ο Χοντορκόφσκι), εδραίωσε την επιρροή του με μια άσκηση εξουσίας – υβρίδιο που συνδύαζε τη λογική του τσάρου και τα χαρακτηριστικά του σοβιετικού καθεστώτος με μια επίφαση ευρωπαϊκή.

Η Γκέσεν συνοψίζει ένα περιπετειώδες χρονικό των νεότερων χρόνων της Ρωσίας, όπως οι εκρήξεις σε μια σειρά πολυκατοικιών και εμπορικών κέντρων στη Μόσχα του 1999, που χρεώθηκαν στην τσετσένικη τρομοκρατία και έδωσαν την αφορμή στον Πούτιν να κάνει πόλεμο με την Τσετσενία και να ξεδιπλώσει τη νέα ρητορική του περί τρομοκρατίας και ελευθεριών. Μια σειρά εκρήξεων που – σύμφωνα με τη συγγραφέα, αν και με ανολοκλήρωτα επιχειρήματα – είχαν ως εμπνευστή την ίδια την FSB (μετεξέλιξη της KGB) την οποία ήλεγχε πλήρως. Ο Πούτιν επένδυσε στον φόβο ενώ μια σειρά από καταστρωμένα σχέδια ή περιπτώσεις υπαρκτής τρομοκρατίας (όπως οι σφαγές στο Θέατρο της Μόσχας το 2002 και στο σχολείο του Μπεσλάν της Οσετίας το 2004) τροφοδότησαν, γράφει, την αυταρχική χροιά στη διακυβέρνησή του .

«Μια φορά κατάσκοπος, πάντα κατάσκοπος» ήταν μια φράση που συχνά έλεγε ο Πούτιν, ακόμη και όταν τον κέρδισε οριστικά η πολιτική. Και δεν θα μπορούσαν να λείψουν από τις σελίδες της βιογραφίας του υποθέσεις προσώπων που αντιπολιτεύτηκαν την εξουσία του και βρέθηκαν δολοφονημένοι. Ο πρώην κατάσκοπος Λιτβινένκο που δηλητηριάστηκε από πολώνιο 210 (ραδιενεργό ισότοπο) και η δημοσιογράφος Πολιτκόσφκαγια είχαν μιλήσει για την υπόγεια εμπλοκή του στις εκρήξεις.

Διανύοντας σήμερα τον δωδέκατο χρόνο στο προεδρικό αξίωμα της Ρωσίας – με μικρή διακοπή από τη θητεία Μεντβέντεφ – ο Πούτιν παραμένει παντοδύναμος παρότι στις πρόσφατες εκλογές σημειώθηκε η πρώτη αμφισβήτηση στο πρόσωπό του.