Αν θες να αλλάξεις την Παιδεία, άλλαξε πρώτα το δάσκαλο

Η εποχή ήταν από τις πλέον περίπλοκες. Δεν είχαν περάσει παρά πέντε χρόνια από τη λήξη του Μεγάλου Πολέμου. Βρισκόμασταν μόλις έξι χρόνια μετά τη Ρωσική Επανάσταση του 1917. Και, βέβαια, ούτε έναν χρόνο μετά την έξοδο της Ελλάδας από μια μεγάλη στρατιωτική ήττα, η οποία οδήγησε στην υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης και στην υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών. Πληγές από την καταστροφή, ανάμεικτα αισθήματα για το μέλλον, δεδομένη πολιτική αστάθεια.

Ενα από τα αγαπημένα κοινωνικά θέματα των εφημερίδων ήταν και οι γυναικείες διεκδικήσεις: δικαίωμα ψήφου, κοντή φούστα. Η «γαμπολογία» στο απόγειό της. Σε αυτό το κλίμα υπήρχαν και κάποιοι… αμετανόητοι που επέμεναν να θέλουν να προωθήσουν γενναίες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις: ο Αλέξανδρος Δελμούζος, ο Δημήτρης Γληνός και από κάποια μεγαλύτερη απόσταση και ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης. Σύσσωμοι πίσω τους στοιχίζονταν οι δημοτικιστές. Που ανάλογα με την πολιτική κατάσταση έπαιρναν τα πάνω τους ή έμπαιναν στη γωνία. Και οι οποίοι, εκτός από την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας, υπερασπίζονταν και την εισαγωγή ευρύτερων παιδαγωγικών μεταρρυθμίσεων, ακολουθώντας τις εξελίξεις στην Ευρώπη.

Οταν στις 11 Οκτωβρίου 1923 η επαναστατική κυβέρνηση Γονατά εξέδωσε ειδικό νομοθετικό διάταγμα για τη μεταρρύθμιση του Μαράσλειου Διδασκαλείου Αθηνών και τοποθέτησε στο τιμόνι του τον Αλέξανδρο Δελμούζο, μια νέα αισιοδοξία καλλιεργήθηκε στους κόλπους των δημοτικιστών: αυτή τη φορά θα τα κατάφερναν, γιατί ήξεραν. Ηξεραν πώς τρεις φορές που επιχειρήθηκε συνολική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση – το 1889, το 1899 και το 1913 – ακυρώθηκε λίγο προτού φτάσουν οι μεταρρυθμιστές στην πηγή.

Ο Δελμούζος γνώριζε άλλωστε από πρώτο χέρι τι σημαίνουν έξωθεν παρεμβάσεις στο εκπαιδευτικό έργο: το 1908 ο Δήμος Βόλου τον κάλεσε να αναλάβει το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο. Μια μέρα μπήκε αιφνιδιαστικά από την πίσω πόρτα ο Μητροπολίτης Δημητριάδος Γερμανός Μαυρομάτης. Η δασκάλα τον ρώτησε τι μάθημα θα ήθελε να παρακολουθήσει. Εκείνος ήθελε θρησκευτικά. Τα παρακολούθησε και δεν έμεινε ευχαριστημένος. Ακολούθησαν διώξεις του Δελμούζου και των συνεργατών του, ανακρίσεις, παραπομπή σε δίκη με την κατηγορία της αθεΐας. Στην περίφημη Δίκη του Ναυπλίου, το 1914, ο Δελμούζος αθωώθηκε. Αλλά το πρότυπο Σχολείο του Βόλου είχε κλείσει.

Τώρα οι μεταρρυθμιστές, αντί συνολικής μεταρρύθμισης, έκαναν επιλεκτική παρέμβαση στον τομέα της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών. Γιατί όπως και σήμερα συζητιέται σε ανάλογους κύκλους, έτσι και τότε είχε ήδη γίνει αντιληπτή η σημασία του πράγματος: «Αν αλλάξεις όλα τ’ άλλα και δεν έχεις αλλάξει το δάσκαλο, είναι μάταια η προσπάθειά σου. Εάν αλλάξεις το δάσκαλο, και τίποτε άλλο να μην αλλάξεις, η μεταβολή θα έλθει μόνη της», έγραφε ο Γληνός.

Ούτε όμως τότε τα κατάφεραν. Cherchez la femme; Με μια έννοια ναι, αφού η καθηγήτρια Ιστορίας του Μαράσλειου Ρόζα Ιμβριώτη, ουσιαστικά η πρώτη γυναίκα πανεπιστημιακός, συνέβαλε με τον τρόπο της στην έκρηξη. Τα εξηγεί όλα αυτά μια άλλη γυναίκα, η οποία επίσης πυροδότησε πολεμική ογδόντα χρόνια μετά για μάλλον ανάλογους λόγους, η Μαρία Ρεπούση, που με το νέο βιβλίο της «Τα Μαρασλειακά» κάνει την πρώτη συστηματική μελέτη για την περιπετειώδη αυτή ιστορία.