Ταξίδια με «πλωτές Ελλάδες»

^«Δειπνήσαμε στο εστιατόριο Ritz. Ηταν η τελευταία λέξη της πολυτέλειας. Τα τραπέζια γεμάτα με ροζ τριαντάφυλλα και άσπρες μαργαρίτες, οι γυναίκες φορούσαν τις όμορφες γυαλιστερές τουαλέτες τους από μετάξι και σατέν, η ορχήστρα έπαιζε Puccini και Tchaikovsky. Το φαγητό ήταν υπέροχο, χαβιάρι, αστακός, ορτύκια από την Αίγυπτο, αυγά πουλιών, σταφύλια και φρέσκα ροδάκινα».

Αυτά έγραφε στο ημερολόγιό της μια επιβάτισσα του θρυλικού «Τιτανικού». Μερικές δεκαετίες αργότερα, ένας Ελληνας, ο Ανδρέας Κορδοπάτης, που δοκίμασε ανεπιτυχώς την τύχη του στην Αμερική, συλλογιζόμενος την εμπειρία του ταξιδιού με το ίδιο υπερωκεάνιο έκανε λόγο για τα μηχανικά προβλήματα που τρόμαζαν τους επιβάτες, για το μαρτύριο της «ατελείωτης φαγούρας» από τις ψείρες ενώ, αναφερόμενος στο φαγητό, μιλά για κρέας από «παλιάλογα» και για «ρέγκες με σκουλήκια».

Οι παραπάνω διαμετρικά αντίθετες περιγραφές εκφράζουν τις δύο πραγματικότητες που βίωναν οι επιβάτες τους αναφορικά με τις συνθήκες του ταξιδιού πάνω στις «πλωτές κοσμοπόλεις», οι οποίες από τα μέσα του 19ου και σε όλον τον 20ό αιώνα μετέφεραν εμπορεύματα και κυρίως ανθρώπους από τα λιμάνια τις Μεσογείου προς τις Ινδίες, την Αυστραλία ή την Απω Ανατολή, προς άλλα μεσογειακά λιμάνια και προς την Αμερική.

Με κοινό σημείο αναφοράς εκατοντάδες παλαιές και κομψές αφίσες υπερωκεάνιων και λοιπών πλοίων, οι τέσσερις συγγραφείς που υπογράφουν το παρόν καλαίσθητο δίγλωσσο (ελληνικά και αγγλικά) λεύκωμα μας παρασύρουν σε μια εικονική αναδρομή στην ιστορία της ευρωπαϊκής ναυσιπλοΐας.

Εστιάζοντας στην ελληνική περίπτωση, αξίζει να σημειωθεί πως το νομοσχέδιο για τη μετανάστευση που υποβλήθηκε στο ελληνικό Κοινοβούλιο το 1913 όριζε τον μετανάστη ως πολίτη «μεταβαίνοντα εις χώραν έξω της ευρωπαϊκής ηπείρου κειμένας πέραν της Διώρυγος του Σουέζ και του Πορθμού της Γιβραλτάρης και ταξιδεύοντα (υποχρεωτικά) εν τρίτη θέση».

Στην τρίτη θέση λοιπόν, των «πλωτών Ελλάδων», όπως κατέληξαν να αποκαλούνται τα υπερωκεάνια «Πατρίς» της εταιρείας Εθνική Ατμοπλοΐα της Ελλάδος των αδελφών Εμπειρίκου, «Ολυμπία» του εφοπλιστικού οίκου Greek Line των αδελφών Γουλανδρή και «Βασίλισσα Φρειδερίκη» της Εθνικής Ελληνικής Γραμμής, ιδιοκτησίας του Ευγένιου Ευγενίδη, εκτυλίσσονταν επί δεκαετίες «μικρές οδύσσειες», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Μαρία Δαμηλάκου η οποία υπογράφει το σχετικό με τη μετανάστευση κεφάλαιο, με κάθε είδους πρωταγωνιστές: άνδρες που μετανάστευαν για να εξασφαλίσουν προίκα για τις αδελφές τους, νύφες που πήγαιναν να παντρευτούν ανθρώπους άγνωστους, ξεριζωμένες οικογένειες, παλιννοστούντες που δεν τα κατάφεραν και αναγκάστηκαν να επιστρέψουν.

Η περίοδος ακμής των υπερατλαντικών ταξιδιών μπορεί να διακόπηκε αμετάκλητα το 1958, όταν η αεροπορική εταιρεία Panam εγκαινίασε την πρώτη εναέρια υπερατλαντική γραμμή και πολλές εταιρείες να διαλύθηκαν, νέες όμως εισήλθαν στο κλάδο της κρουαζιέρας όπως η ελληνική εταιρεία Chandris. Οι κρουαζιέρες στη Μεσόγειο, είτε ως ταξίδια με σκοπό την επίσκεψη στις ευρωπαϊκές χώρες ή στους Αγίους Τόπους είτε ως ευκαιρία για τους Αμερικανούς της περιόδου της ποτοαπαγόρευσης για να πιουν όσο περισσότερο μπορούν (για τις αποκαλούμενες booze cruises ο λόγος) είτε – στις ημέρες μας – ως ολοκληρωμένα πακέτα διακοπών συνεχίζουν να πλημμυρίζουν με εκατομμύρια τουρίστες τη «θάλασσά μας».