Η μεταμόρφωση τού τίποτα

«Μαύρο Τετράγωνο»: ελαιογραφία του Καζιμίρ Μαλέβιτς που απεικονίζει ένα μαύρο τετράγωνο εγγεγραμμένο μέσα σε ένα λευκό τετράγωνο. Το έργο προσχεδιάστηκε το 1913, ζωγραφίστηκε το 1915 και παρουσιάστηκε στο ρωσικό κοινό την ίδια χρονιά στην «Τελευταία φουτουριστική έκθεση 0,10» που πραγματοποιήθηκε στην Αγία Πετρούπολη. Το «Μαύρο Τετράγωνο» πλέον αναγνωρίζεται ως ένα από τα εμβληματικότερα έργα της ρωσικής πρωτοπορίας και της τέχνης του 20ού αιώνα γενικότερα, πέρα από μία κριτική στο τρόπο με τον οποίο έως τότε οι ρώσοι καλλιτέχνες ακολουθούσαν (αν όχι υιοθετούσαν) τις αρχές των δυτικών πρωτοποριών. Κυρίως αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο ενός καινούργιου, σχεδόν αναπάντεχου καλλιτεχνικού και στοχαστικού οικοδομήματος που πήρε το όνομα «σουπρεματισμός». Ο όρος προέρχεται από τη λατινική ρίζα «suprem» (υπεροχή, κυριαρχία) και υποδηλώνει, σε επίπεδο ζωγραφικής, την υπεροχή του χρώματος πάνω σε όλα τα υπόλοιπα τεχνικά μέρη του πίνακα ενώ στο επίπεδο της φιλοσοφίας, εκφράζει την «υπεροχή της δημιουργίας».

Σε αυτή τη διττή φύση του σουπρεματισμού – στοχασμός καλλιτεχνικός και παράλληλα φιλοσοφικός – εστιάζει το βιβλίο της Ελένης Μαχαίρα. Η ιστορικός της Τέχνης και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Πατρών ερμηνεύει εξαντλητικά το «Μαύρο Τετράγωνο», για να περάσει στη συνέχεια στην ποιητική του, στο σύνολο της καλλιτεχνικής δημιουργίας του πρωτοπόρου καλλιτέχνη και να καταλήξει σε μια ολική παρουσίαση της κοσμοθεωρίας του.

«Σπόρος όλων των δυνατοτήτων» σύμφωνα με τον δημιουργό του, «σύμβολο μιας ευρείας επανάστασης ενάντια στις επιβολές» σύμφωνα με την Ελένη Μαχαίρα, το «Μαύρο Τετράγωνο» αποτελεί έκφραση της δυνατότητας της συνείδησης, να φτάσει στο μηδέν ή στο τίποτα (της τέχνης, της πολιτικής, της φιλοσοφίας, της κοινωνίας, της ίδιας της ζωής τελικά), να το διαισθανθεί και, διευρυμένη πλέον, να το μετατρέψει σε κάτι άλλο απ’ αυτό που είναι, σε κάτι νέο, μη αντικειμενικό και γι’ αυτό ακόμα ζωντανό. Ο Μαλέβιτς επιθυμεί τη μεταμόρφωση του ανθρώπου διαμέσου της μετάλλαξης της ζωγραφικής καθώς «δεν νοείται ζωγραφικός ή άλλος προβληματισμός ασύνδετος με τον προβληματισμό για το μέλλον της ανθρωπότητας». Το «Μαύρο Τετράγωνο», σύμφωνα με τη Μαχαίρα, αντί να σηματοδοτεί το «τέλος της ζωγραφικής», αποτελεί τον χώρο μες στον οποίο η ζωγραφική αντί να αναπαριστά, «ΕΙΝΑΙ», δίχως άλλη δικαιολογία.

Τα δύο τετράγωνα στον εμβληματικό πίνακα του ουκρανού ζωγράφου, το μαύρο και το λευκό, αποτελούν «ισόποσες αντιθέσεις σε μια σχέση ισοτιμίας» μέσα από την οποία δύναται να αναδυθεί το εντελώς καινούργιο. Αυτό που υπαινίσσεται μες στην απόλυτη στατικότητά του, είναι η διαρκής ροή και η άπειρη πολλαπλότητα του κόσμου μες στον οποίο ζούμε.

Τη δυνατότητα, όχι του κατοπτρισμού του κόσμου ή της προσαρμογής μας σε αυτόν, αλλά της μεταβολής και της μεταμόρφωσής του.