Οδός Σαίξπηρ

Πριν τριάντα ένα χρόνια πρωτοπαίχτηκε σε ελληνική σκηνή «Ο Περικλής ηγεμόνας της Τύρου» του Σαίξπηρ. Αλλη μια φορά αγγλικός θίασος στο Φεστιβάλ Αθηνών στη δεκαετία του ’70 έδωσε μια παράσταση του Ρόμπερτσον κυριολεκτικώς «τραβεστί».

Ενα εθνικό θέατρο οφείλει μέσα στον παιδευτικό του προορισμό και στην ανετότερη δυνατότητα οικονομικά και διανομής να παρουσιάζει αυτά τα κείμενα του μεγάλου Αγγλου, έστω κι αν μερικοί τα βρίσκουν κατώτερα από τα αριστουργήματά του.

Ο «Περικλής» ανήκει στα έργα της ωριμότητας της ηλικιακής του Σαίξπηρ μαζί με το «Χειμωνιάτικο παραμύθι» και την «Τρικυμία».

Οταν ανέβασε για πρώτη φορά τον «Περικλή» ο Αλέξης Σολομός (1980), αναφέρθηκα στις πηγές του Σαίξπηρ:

«”Ο Περικλής” είναι διασκευή του Σαίξπηρ ενός έμμετρου αφηγήματος του άγγλου ποιητή Γκάουερ (ο Σαίξπηρ τίμια τον χρησιμοποιεί ως αφηγητή στο έργο του) που διασκεύασε μια λατινική διασκευή του διάσημου, χαμένου για μας, ελληνικού αφηγήματος που είχε ως ήρωα τον Απολλώνιο τον Τύριο (3ος αιώνας μ.Χ.). Μια λατινική του εκδοχή μεταφράστηκε δύο φορές και στα νεοελληνικά γύρω στον 14ο και 15ο αιώνα. Μία τυπώθηκε στη Βενετία το 1531».

Την εποχή που ο Σαίξπηρ γράφει το έργο έχει εμφανιστεί στο νησί του η πρώτη πουριτανική περίοδος, γι’ αυτό και σε ορισμένες στιγμές το κείμενο μέσω της αγνής, παρθένας, θαλασσογεννημένης Μαρίνας γίνεται όχι απλώς διδακτικό αλλά ηθικοπλαστικό καλβινικό.

Τι γίνεται μ’ αυτά τα κείμενα; Είτε τα αφήνουμε στο ράφι της ιστορίας του θεάτρου είτε τα υπηρετούμε ως δείγματα μιας εποχής, ενός ήθους και ενός ύφους.

Η μόδα του καιρού έχει εγκαταλείψει τον Βορρά και τον Πόλεμο των Δύο Ρόδων και ανακαλύπτει την Ανατολή. Η «Δωδέκατη Νύχτα» διαδραματίζεται στην Ιλυρία (Αλβανία), το «Ονειρο» στο… δάσος της Αθήνας. Και οι μύθοι και οι χαρακτήρες έρχονται από τον Μένανδρο, τον Πλαύτο και τα παραμύθια της Ανατολής.

Οταν ο Πίτερ Μπρουκ ανέβασε την «Μπαχαβαράτα» τη σεβάστηκε πλήρως, ανέδειξε και τη φιλοσοφία του ινδουισμού. Το ίδιο όταν ασχολήθηκε με ιστορίες της Αφρικής. Αλίμονο αν δεν μας καθοδηγούν οι έρευνες για το ανθρώπινο παρελθόν και την προϊστορία της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και του Λεβί – Στρος, της Μάργαρετ Μάιντ, του Μαλινόφσκι.

Δεν κολλάω ποτέ στις επιλογές της σκευής των παραστάσεων. Εχω δει έξοχες παραστάσεις Σαίξπηρ με μπλου τζιν και άθλιες Μολιέρου με περούκες.

Ετσι θα σεβαστώ τον σκηνικό γυμνό χώρο, δίκην ανάλογων παραστάσεων του Μπρουκ («Κάρμεν»), του Γιάννη Χουβαρδά. Θα εκτιμήσω εξάλλου την έξοχη επιλογή της μετάφρασης του Διονύση Καψάλη αλλά κυρίως την ανάθεση δευτερευόντων ρόλων σε γνωστούς πρωταγωνιστές.

Επιτέλους, να επιστρέψουμε στην παράδοση των θηριωδών διανομών του Πολίτη, του Ροντήρη, του Σολομού. Διαβάστε τη διανομή του «Ληρ» του Ροντήρη και θα πάθετε σοκ. Ο Χουβαρδάς όμως φοβήθηκε το έργο μήπως εξελιχτεί σε βαρετό, πληκτικό μελόδραμα και θέλησε να σπάσει λίγο ή πολύ την αφέλειά του. Και το διάνθισε με ριπές φάρσας, με ανατροπές και υπονομεύσεις. Τι νόημα είχε από την υπονόμευση κάθε φορά όλος ο θίασος μετωπικά να παρεμβαίνει και να τραγουδά χαζοχαρούμενα το παδικό ασμάτιο «Μια ωραία πεταλούδα»; Αυτές όμως οι παρεμβολές διέσπασαν την ενότητα της αφήγησης, οι φαρσικές μεταποιήσεις προσώπων άλλου πρωτογενούς ήθους κινδύνευσαν να γίνουν εστίες πλήξης.

Κατά τα λοιπά οι ταλαντούχοι ηθοποιοί της διανομής, με επικεφαλής τον αειθαλή Γιάννη Βογιατζή, ο Χατζησάββας, ο Λούλης, ο Κοτανίδης, ο Μαυροματάκης, ο Πιατάς (Γκάουερ), ο Γλάστρας, ο Βασαρδάνης και ο Παπαγεωργίου και οι θαυμάσιες κυρίες Γουλιώτη, Σκουλά και Λυδία Φωτοπούλου διάβασαν έξοχα το κείμενο, όταν δεν το σχολίασαν για να το κογιονάρουν. Οπως όμως κι αν έχει το πράγμα, ο Χουβαρδάς επιστρέφει στα κείμενα.