Η παθογένεια του κομμουνισμού

Το 1976 στο Βερολίνο πραγματοποιήθηκε μια παγκόσμια συνδιάσκεψη των κομμουνιστικών κομμάτων. Ο σκοπός της σοβιετικής ηγεσίας ήταν να εκμαιεύσει για μια ακόμη φορά τη συναίνεση και υποστήριξη στις πολιτικές της πρακτικές και στην ιδεολογική τους νομιμοποίηση. Η συνδιάσκεψη κατέληξε σε φιάσκο, αφού έδωσε το βήμα στους ηγέτες των κομμουνιστικών κομμάτων της Ιταλίας, Γαλλίας και Ισπανίας για να εκδηλώσουν τη διαφωνία τους με το μοντέλο του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού. Χαρακτηριστική είναι η στιγμή κατά την οποία ο Ενρίκο Μπερλίνγκουερ, ως γενικός γραμματέας του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, αναφέρθηκε σ’ έναν σοσιαλισμό ο οποίος θα αναπτύσσεται σε συνθήκες κομματικού πλουραλισμού. Εδώ ο μεταφραστής αντί της κοινής λέξης «πλουραλισμός» χρησιμοποίησε τη φράση «συνθήκες πολυμορφίας».

Στη συνέχεια το 1977 οι ηγέτες των τριών δυτικών κομμουνιστικών κομμάτων υποστήριξαν πως τα κόμματά τους αγωνίζονται για τη δημοκρατική πορεία προς τον σοσιαλισμό, για τον σοσιαλισμό με δημοκρατία, με την πλήρη άσκηση των δικαιωμάτων του ατόμου, με πολλά πολιτικά κόμματα εναλλασσόμενα στην εξουσία, με κατοχυρωμένο το δικαίωμα της ελεύθερης ψηφοφορίας. Για το τότε ευρωκομμουνιστικό κίνημα ο σοσιαλισμός δεν εννοείτο χωρίς τον απόλυτο σεβασμό στην ελευθερία της συνείδησης, της θρησκευτικής πρακτικής, της ελευθερίας της έκφρασης, του συνέρχεσθαι, της επιστημονικής, λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής ελευθερίας. Ενώ στο κράτος δεν επιτρέπεται να υπάρχει καμία επίσημη ιδεολογία.

Ελπίζω να μου συγχωρεθούν εδώ κάποιες προσωπικές αναφορές. Οταν στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και στις αρχές του ’80 προσπάθησα να εξηγήσω σε απλούς ανθρώπους, αλλά και σε αντικαθεστωτικούς παράγοντες τις αρχές του δημοκρατικού σοσιαλισμού, τότε όλοι αυτοί με αντιμετώπισαν είτε με μια ειρωνική συγκατάβαση είτε με εμφανή την καχυποψία τους. Οταν μάλιστα κάποιος είδε να κρατώ την «Αυγή» στην οποία υπήρχε το σφυροδρέπανο, τότε μου είπε με χαιρέκακη ειρωνεία, «τώρα κατάλαβα τη διαφορά μεταξύ του δικού μας κομμουνισμού και του δικού σας ευρωκομουνισμού. Σ’ εμάς το σφυροδρέπανο απεικονίζεται από τα αριστερά, ενώ σ’ εσάς απεικονίζεται από τα δεξιά».

Ο βρετανός δημοσιογράφος Βίκτορ Σεμπέστιεν σ’ αυτό εδώ το συναρπαστικό χρονικό μάς μεταφέρει την ιστορία ενός καθεστώτος που ποτέ δεν θα μπορούσε να μεταρρυθμιστεί, επειδή στα σπλάγχνα του απουσίαζε η αρχή των πολλαπλών ιδιοκτησιών και της ελεύθερης και ρυθμιζόμενης αγοράς. Αρχή που δεν κατανόησε ο Ντούμπτσεκ, ούτε οι ευρωκομμουνιστές, αλλά ούτε και ο Γκορμπατσόφ. Η προσπάθεια του τελευταίου να εισαγάγει στο σοβιετικό μονολιθικό οικοδόμημα τις αρχές της διαφάνειας και της περεστρόικα ήταν καταδικασμένη σε αποτυχία αν δεν συνοδεύονταν και με ριζικές αλλαγές στο παραγωγικό και ιδιοκτησιακό μοντέλο. Αν μάλιστα αυτό ίσχυε μια φορά για τη Σοβιετική Ένωση, ίσχυε στο δεκαπλάσιο για τις υπόλοιπες χώρες (Ανατολική Γερμανία, Τσεχοσλοβακία, Ουγγαρία, Βουλγαρία, Ρουμανία), οι ηγεσίες των οποίων προσπάθησαν να κάνουν ό,τι και εμείς με το Μνημόνιο. Να υποστηρίζουν δεξιά και αριστερά πως χρειάζεται να γίνουν μεταρρυθμίσεις στο σύστημα, αλλά στην ουσία να μη κάνουν τίποτα.

Ο Σεμπέστιεν παρακολουθεί από το 1985 και ύστερα τις αγωνιώδεις προσπάθειες να γαντζωθούν στην εξουσία μερικών θλιβερών δικτατόρων όπως ο Χόνεκερ της Ανατολικής Γερμανίας, ο Χούζακ της Τσεχοσλοβακίας, ο Ζίβκοφ της Βουλγαρίας και ο θλιβερότερος όλων, ο Τσαουσέσκου, ο αγαπημένος μερικών ελλήνων ευρωκομμουνιστών.

Σ’ αυτό εδώ το χρονικό μέσα από την ανάλυση των αρχείων, από συζητήσεις του συγγραφέα με σημαντικούς παράγοντες των καθεστώτων και με αντικαθεστωτικούς βλέπουμε πόσο σάπιο και ετοιμόρροπο ήταν ένα καθεστώς που το 1976 έδειχνε ακλόνητο. Αρκούσαν οι πρώτες προσπάθειες εκδημοκρατισμού για να καταρρεύσουν μέσα σε τέσσερα χρόνια καθεστώτα παντελώς ολοκληρωτικά και βουτηγμένα στη διαφθορά, αλλά κυρίως καθεστώτα πωρωμένα από τη λογική του ψεύδους και της πλήρους αντιδιαστολής μεταξύ της πραγματικότητας και του ιδεολογικού της περιτυλίγματος.