«Μικρές πανωλεθρίες της ύπαρξης»

Οι ήρωες του Σαρτρ θέλουν να είναι αυτό που είναι και γι’ αυτό προσπαθούν να περάσουν από την άλλη μεριά του τοίχου, εκεί όπου θεωρούν πως μπορούν να υπάρξουν όπως αυτοί επιθυμούν. Δυστυχώς, όμως, δεν τα καταφέρνουν. Οι ήρωες του μεγάλου γάλλου φιλοσόφου και συγγραφέα είναι αναγκασμένοι να υπάρχουν μόνο με τον εαυτό τους.

Ο Ζαν – Πολ Σαρτρ υπήρξε ένας από τους λίγους στοχαστές που κατάφεραν να διακριθούν τόσο στο επίπεδο της φιλοσοφίας όσο και σε εκείνο της λογοτεχνίας, ενώ αρκετοί από τους μελετητές του υποστηρίζουν πως κάποιες ιστορίες ή ήρωες των έργων του λειτουργούν ως εκφράσεις ή παραδείγματα των φιλοσοφικών του ιδεών. Οι φιλοσοφικές αναφορές καθώς και οι πολιτικές ή οι ψυχαναλυτικές είναι διάχυτες στο λογοτεχνικό του έργο, ενώ ο «υποκειμενικός ρεαλισμός» που διακρίνεται σε αυτό αποτελεί μια προσπάθεια αποκάλυψης του Εαυτού και παράλληλα επιβεβαίωσης της ύπαρξης.

Ο Σαρτρ ορίζει τη λογοτεχνία στο σύνολό της ως «μια υποκειμενικότητα που προσφέρεται κρυμμένη», ενώ το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται ή μάλλον βρίσκονται εγκλωβισμένοι οι πρωταγωνιστές των μυθιστορημάτων του ορίζεται μεταξύ της ανάγκης για (προσωπική και απόλυτη) ελευθερία και της πραγματικότητας (ή της σκληρότητας) της ύπαρξης. Οι λογοτεχνικοί ήρωές του, αδυνατώντας να πράξουν, (αυτο)περιορίζονται μέσα στην ίδια τους την ύπαρξη ή μάλλον στην αδυναμία αληθινής, ήτοι υποκειμενικής πραγμάτωσης αυτής, και εν τέλει συνθλίβονται.

Καθώς ο κόσμος, καλός ή κακός, αποκαλύπτεται μες στη σφοδρή ολότητά του, οι ήρωες του Σαρτρ, κατατρεγμένοι από τον ίδιο τους τον εαυτό όσο και από τους άλλους τους «φυσιολογικούς», μετατρέπονται σε αλληγορίες των ανθρώπων που στερούνται την ελευθερία τους, σε ανθρώπους που καταλήγουν να μην υπάρχουν.

Στον «Τοίχο», μια συλλογή πέντε διηγημάτων που κυκλοφόρησε το 1939, ενθουσιάζοντας κοινό και κριτική αλλά και προκαλώντας σάλο στη γαλλική αστική τάξη της εποχής εξαιτίας των θεμάτων που πραγματεύεται, ο Σαρτρ μάς παρουσιάζει πέντε ιστορίες, «πέντε μικρές πανωλεθρίες της Υπαρξης» όπως τις χαρακτήρισε ο ίδιος.

Τα διηγήματα, γραμμένα από το 1936 έως το 1938, έχουν για πρωταγωνιστές ανθρώπους οι οποίοι αναλώνονται – άλλοι τρελαίνονται, άλλοι σκοτώνονται, άλλοι συλλαμβάνονται και άλλοι απλά συνεχίζουν να υπάρχουν – σε μια υπερπροσπάθεια από τη μια αποφυγής της (μη) ύπαρξής τους και από την άλλη κατανόησης αυτής.

Στον «Τοίχο», ένας νεαρός αντιφασίστας στην Ισπανία του Φράνκο, περιμένοντας να εκτελεστεί, περνάει την τελευταία νύχτα της ζωής σε ένα κελί μαζί με άλλους δύο μελλοθάνατους και έναν χοντρό βέλγο γιατρό. Στο «Δωμάτιο», μια ερωτευμένη γυναίκα τρελαίνεται επειδή δεν καταφέρνει να συμμεριστεί τον ήδη τρελό άνδρα της. Στον «Ηρόστρατο», ένας μισάνθρωπος αρνείται την ανθρωπότητα και σχεδιάζει να την αφανίσει, ενώ στην «Οικειότητα» μια γυναίκα συνειδητοποιεί πως δεν θέλει ούτε το σωστό ούτε αυτό που της αναλογεί και της αρμόζει, πως το μόνο που πραγματικά επιθυμεί είναι να συνεχίσει τη μονότονη και θλιβερή ζωή της.

Στην «Παιδική ηλικία ενός αρχηγού», ένα αγοράκι που όλοι το έπαιρναν για κοριτσάκι και ήταν προορισμένο να γίνει αρχηγός και να διατάζει, προσπαθώντας να βρει τον εαυτό του, θα περάσει από την απόπειρα αυτοκτονίας στην ομοφυλοφιλία και από εκεί στον φασισμό.

Αναγκασμένοι να κινούνται μεταξύ του «Είναι» και του «Τίποτα» οι σαρτρικοί πρωταγωνιστές, παρ’ όλο που επιδιώκουν να κατανοήσουν και να ανταποκριθούν στην ύπαρξή τους, αποτυγχάνουν. Αλλά τουλάχιστον προσπαθούν και παράλληλα (ίσως και να) μας διδάσκουν πως το διακύβευμα για τον καθένα από εμάς, εκτός από ανθρωπολογικό και υπαρξιακό, είναι και άκρως προσωπικό.