Το «εβραϊκό ζήτημα» ελάχιστα τους ενδιέφερε

Τις πρώτες δύο δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η συζήτηση στη Γερμανία για την περίφημη «τελική λύση» ήταν θαμμένη στο υποσυνείδητο της γερμανικής κοινωνίας. Στην Αμερική και στην υπόλοιπη Ευρώπη η συζήτηση επικεντρωνόταν στο κατά πόσον οι Γερμανοί ήσαν ένοχοι συνολικά ως λαός για το μεγαλύτερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας ή για το αν υπεύθυνος ήταν μόνο ο Χίτλερ και οι πιστοί σε αυτόν ναζιστές.

Από τη δεκαετία όμως του ’80 και ύστερα ξέσπασε μια τεράστια σε επιστημονικό και ηθικό βάθος συζήτηση για το τι προκάλεσε το Ολοκαύτωμα, για το αν και κατά πόσο ήταν υπεύθυνος ο γερμανικός λαός, αν αντιστάθηκε έστω και παθητικά κάποιο τμήμα του, αν η «τελική λύση» βρισκόταν από την αρχή στο μυαλό του Χίτλερ. Η συζήτηση αυτή αρχικά εξέταζε τις δομές του ναζισμού και την όποια σχέση τους με τη γερμανική «κοινή γνώμη» ως εξαίρεση στην ορθολογική ροή της ιστορίας του γερμανικού λαού. Με τη «διαμάχη των ιστορικών»(1986) όμως, τέθηκε υπό αμφισβήτηση όχι μόνο η μοναδικότητα του γεγονότος, αλλά και η αθωότητα ή η γενικευμένη ενοχή του γερμανικού λαού. Το ερώτημα που τέθηκε ήταν για το αν η ναζιστική εποχή ήταν ή όχι μια εξαιρετική κατάσταση. Οι ιστορικοί πολώθηκαν γύρω από ένα ρεύμα που προσπαθούσε να ερμηνεύσει τον ναζισμό χωρίς να επιχειρεί να κρύψει τα εγκλήματά του και σε μια άλλη ερμηνεία που είτε έβλεπε τον ναζισμό ως αποτέλεσμα της πίεσης του μπολσεβικισμού, είτε ως αφετηρία κάθαρσης που θα οδηγούσε σε μια μεταεθνική ταυτότητα.

Το 1996 στη ζυγαριά του ιστορικού προβληματισμού προστέθηκε το ελαφρύ ως επιστημονικό εγχείρημα, αλλά ιδιαίτερα βαρύ ως ηθικό επιχείρημα, βιβλίο του Ντάνιελ Γκολντχάγκεν «Πρόθυμοι δήμιοι», σύμφωνα με τον οποίο οι Εβραίοι έπεσαν θύματα μιας συνολικής γερμανικής αντισημιτικής παράνοιας, η οποία ανέκαθεν τους ήθελε νεκρούς.

Το βιβλίο του πολύ γνωστού ιστορικού της ναζιστικής περιόδου και βιογράφου του Χίτλερ, του πολυμεταφρασμένου στα ελληνικά Ιαν Κέρσο, είναι μια συλλογή άρθρων, ομιλιών και διαλέξεων όπου επιχειρείται να δοθεί απάντηση σε δύο σκέλη ερωτημάτων: πρώτον, ποια ήταν η δομή του ναζισμού και οι προτεραιότητες του χιτλερικού καθεστώτος σχετικά με το «εβραϊκό ζήτημα» και, δεύτερον, ποια ήταν η στάση του γερμανικού λαού απέναντι στην εξόντωση των Εβραίων.

Ο Κέρσο δεν επιλέγει τις εύκολες λύσεις σχετικά με τις προτεραιότητες του Χίτλερ και τη στάση της κοινής γνώμης. Δεν ενδιαφέρεται να αθωώσει ή να ενοχοποιήσει τους Γερμανούς ή αντιθέτως να θρησκειοποιήσει την εβραϊκή μνήμη. Τον ενδιαφέρει μόνο να περιγράψει τις στάσεις και τη συμπεριφορά των «απλών» Γερμανών στο Τρίτο Ράιχ. Αναγνωρίζει ότι η περιγραφή της κοινής γνώμης σε ένα τόσο καταπιεστικό καθεστώς, όπως ήταν η ναζιστική Γερμανία, σίγουρα θα έχει κενά, γι’ αυτό και μιλάει για «λαϊκή γνώμη». Στοιχεία γι’ αυτήν βρίσκει στα αρχεία των ναζιστικών υπηρεσιών, στα δελτία της εξόριστης αντιπολίτευσης, αλλά και στα γράμματα και στις εκφρασθείσες απόψεις των απλών πολιτών.

Αυτή λοιπόν η «λαϊκή γνώμη» κάλυπτε ένα ευρύ φάσμα από παρανοϊκούς που αρέσκονταν να βασανίζουν Εβραίους, οι οποίοι αποτελούνταν από μια μερίδα κομματικών μελών πρωτοστατούντων στις διώξεις και στις δολοφονίες, από μια άλλη μερίδα πολιτών που με τις υφιστάμενες προκαταλήψεις και τον λανθάνοντα αντισημιτισμό τους αποδέχονταν τις νομικές και οικονομικές απαγορεύσεις εις βάρος των Εβραίων, αλλά δεν συμφωνούσαν με τις διώξεις και δολοφονίες, από ένα πλειοψηφικό τμήμα που επεδείκνυε αδιαφορία για τις διώξεις, αλλά και από ένα μικρό τμήμα Γερμανών που εμπνεόμενο από ένα «βαθιά χριστιανικό ή φιλελεύθερο – ανθρωπιστικό αίσθημα ευθύνης» προστάτεψε, όσο μπορούσε, τους Εβραίους.

Οι ναζιστές, υποστηρίζει ο Κέρσο, δεν κατάφεραν να εμφυσήσουν το απόλυτο μίσος στον γερμανικό λαό εναντίον των Εβραίων. Με την εκδίωξη όμως όλων των Εβραίων από τη Γερμανία κατάφεραν να δημιουργήσουν μια απόμακρη και αποπροσωποποιημένη εικόνα για τους Εβραίους, ώστε η λαϊκή γνώμη να αδιαφορεί τόσο για τα πάθη τους όσο και για την εξόντωσή τους. Ετσι, θεωρεί ο συγγραφέας, το «εβραϊκό ζήτημα» ελάχιστα ενδιέφερε τους γερμανούς πολίτες. Διότι τη στιγμή που κορυφωνόταν το δράμα των Εβραίων, οι Γερμανοί αντιμετώπιζαν τεράστια προβλήματα επιβίωσης τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό μέτωπο.

Οσον αφορά το μεγάλο ερώτημα κατά πόσο η «τελική λύση» ήταν στο μυαλό του Χίτλερ από την αρχή και προέκυψε ως μεθοδευμένο αποτέλεσμα αυτής της ιδεοληψίας, εδώ η προσέγγιση του Κέρσο είναι πιο σύνθετη. Δεν παραβλέπει το εξαρχής δηλωμένο μίσος του Χίτλερ κατά των Εβραίων, ούτε τις δηλώσεις του με την έναρξη του πολέμου πως πρέπει να λυθεί οριστικά το «εβραϊκό ζήτημα». Υποστηρίζει όμως ότι η «τελική λύση» ήταν αποτέλεσμα της εμπλοκής διαφορετικών κρατικών και κομματικών παραγόντων στις κατεχόμενες από τους ναζιστές περιοχές, οι οποίοι αιφνιδιάστηκαν από το κύμα των εκδιωχθέντων και από την «καθυστέρηση» στην κατάληψη της Σοβιετικής Ενωσης. Αυτές οι δυσκολίες, που προκάλεσαν τη συσσώρευση εκτός Γερμανίας ενός τεράστιου αριθμού Εβραίων, σε συνδυασμό με τον αντισημιτισμό των ναζιστών τοπικών παραγόντων και την προσδοκία ότι με την εξόντωσή τους θα ικανοποιούσαν τη θέληση του Φύρερ, οδήγησαν στην «τελική λύση».

Ο Κέρσο επισημαίνει ότι δεν υπάρχει καταγεγραμμένη πουθενά μια τελική απόφαση ή μια ομιλία στην οποία ο Χίτλερ να ζητεί ρητά τη δημιουργία στρατοπέδων συγκέντρωσης για την εξόντωση του εβραϊκού στοιχείου. Ο λανθάνων αντισημιτισμός και η απάθεια του γερμανικού λαού αρκούσαν για να δώσουν έδαφος στο εγκληματικό ναζιστικό μίσος να θέσει σε κίνηση το Ολοκαύτωμα.

Αυτή η θέση βεβαίως μπορεί να βοηθά στο να αποφευχθεί μια γενική καταδίκη ενός λαού όπως ο γερμανικός – κάτι που, μέρες που είναι, καθίσταται ιδιαίτερα επίκαιρο -, αλλά από την άλλη μπορεί και να χρησιμεύσει σε όσους υποστηρίζουν ότι το Ολοκαύτωμα ήταν μόνο ένα «ατύχημα».