[Φαινόμενα] «Η εικόνα αναστατώνει τη μνήμη»

Με οπτικό υλικό από τα κινηματογραφικά επίκαιρα της εποχής της χούντας και μια επεξηγηματική αφήγηση των ιστορικών γεγονότων – σε ρυθμό εξοντωτικά ταχύ μέχρι λαχανιάσματος – το ντοκιμαντέρ «Χούντα είναι, θα περάσει;», με την υπογραφή του Φώτου Λαμπρινού, μοιάζει σαν ευκαιρία για να θυμηθούν οι παλαιότεροι και να γνωρίσουν οι καινούργιοι. Εχει άλλωστε την υπογραφή εγκυρότητας επιστημόνων ιστορικών. Δεν έχει όμως κανένα σύγχρονο στοιχείο θεάματος για να γοητεύσει τους νεότερους. Ει μη μόνον το σαρκαστικό ενίοτε ύφος της αφήγησης και την έμφαση σε πλάνα και στιγμιότυπα που προκαλούν σήμερα, με την αποστείρωση της χρονικής απόστασης, γέλιο για τον παραλογισμό τους. Ωστόσο, δύσκολο να αντιληφθούν το κλίμα της εποχής όσοι δεν το έζησαν, ακούγοντας για παράδειγμα τη μουσική από το αλήστου μνήμης λαϊκό σουξέ «Κυρά Γιώργαινα, ο Γιώργος σου πού πάει» που παίζει στην αρχή.

Ποιος ο λόγος για όλο αυτό; Να δεχθούμε ότι είναι σημαντική αυτή η τηλεοπτική χρονολογική τακτοποίηση της μνήμης. Με την έννοια ότι «η εικόνα αναστατώνει τη μνήμη, την πολλαπλασιάζει και την εκδημοκρατίζει», όπως έλεγε ο γάλλος ιστορικός Ζακ Λε Γκοφ. Επίσης, ένας από τους κορυφαίους ρόλους του θεάματος είναι και η διαπραγμάτευση κάθε εθνικού «τραύματος». Η συνηθέστερη μέθοδος είναι μέσω της μυθοπλασίας. Κάπως έτσι για παράδειγμα γυρίστηκαν από Αμερικανούς – εκτός από ταινίες – και πλήθος σειρών για το «τραύμα» της 11ης Σεπτεμβρίου, της εποχής Μπους και των πολέμων σε Ιράκ και Αφγανιστάν (για το Βιετνάμ, που υπήρξε και το μεγαλύτερο «τραύμα» των Αμερικανών, σειρές δεν έγιναν, αλλά μόνο ταινίες καθώς, όπως λένε, είχαν προβληθεί κατά κόρον από την τηλεόραση και χωρίς λογοκρισία οι σκληρότερες πτυχές εκείνου του πολέμου).

Η εγχώρια τηλεόραση και δη η ΕΡΤ προτιμά τη μέθοδο του ιστορικού ντοκιμαντέρ. Ασφαλέστερη και οικονομικότερη, είναι αλήθεια, από μια σειρά. Θα λέγαμε ότι το «Χούντα είναι, θα περάσει;» παρουσιάζει μάλιστα μια σχολική αυστηρότητα στη μέθοδο της προφορικής αφήγησης. Αν και ένα «κρυμμένο» χιούμορ στην επίμονη ανάδειξη του κιτς της χουντικής αισθητικής κλείνει το μάτι στον θεατή. Δεν παύει όμως όλο αυτό το θέαμα της γελοιότητας των συμβολικών αναπαραστάσεων να είναι και ενδεικτικό της μιντιακής «αθωότητας» του έθνους και του πρωτογονισμού του ως προς την αισθητική των εικόνων. Απόδειξη τα σπαρταριστά – σήμερα – πλάνα από το χάπενινγκ της Πρωτοχρονιάς του 1967 με αλεξιπτωτιστές Αγιοβασίληδες, που ήταν προσφορά της «βασιλικής Αεροπορίας», μασκαρεμένους με μπαμπάκια που τα ‘χε στραβώσει ο αέρας.

Τις ασπρόμαυρες εικόνες τις συνοδεύει μια λεπτομερής αφήγηση (με φωνή off) για τα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα από την αναστατωμένη Βουλή, την κυβέρνηση Παρασκευόπουλου και την Αποστασία μέχρι την αναστατωμένη Κύπρο και από τον απόηχο του πολέμου στο Βιετνάμ ώς την ιστορική συναυλία των Ρόλινγκ Στόουνς στο Παναθηναϊκό Στάδιο, που οι παλαιότεροι δεν έχουν σταματήσει να αφηγούνται. Ιδίως τη σκηνή που ο μάνατζέρ τους πέταξε κόκκινα τριαντάφυλλα στο ελληνικό κοινό που παραληρούσε και οι αστυνομικοί, οι οποίοι παρακολουθούσαν έτοιμοι να παρέμβουν, θεώρησαν ότι είναι πρόκληση για επεισόδια και τον ξυλοφόρτωσαν επί τόπου, ενώ έσβησαν τα φώτα στο Στάδιο προκειμένου να εκκενωθεί, για να καταλήξει όλο αυτό σε εκτεταμένα επεισόδια. Μετά ήρθε το πραξικόπημα, οι συλλήψεις πολιτικών, οι συλλήψεις 8.270 πολιτών, οι δολοφονίες τριών εξ αυτών, οι ασυνάρτητες ομιλίες προς το έθνος του δικτάτορα Παπαδόπουλου… και το νήμα της Ιστορίας ξετυλίγεται μέσα από τις ταξινομημένες με χρονολογική σειρά εικόνες.

Γιατί ένα και πάλι ένα ντοκιμαντέρ για την εποχή της χούντας και ειδικώς αυτή την εποχή; Ισως μας βοηθήσει ο Μπουρντιέ εδώ που λέει ότι οι εικόνες – μνημεία του παρελθόντος μιας ομάδας (κοινωνίας εν προκειμένω) αποτελούν την επιβεβαίωση της παρούσης ενότητάς της. Αν και η αλήθεια είναι ότι στις εικόνες των ασπρόμαυρων επίκαιρων η ίδια η κοινωνία περιορίζεται το πολύ σε ρόλο ενός ταμπλό βιβάν που πάνω του προβάλλεται η Ιστορία. Ακόμη κι αυτό είναι πολύ διδακτικό.