«Αδελφοί μου πάντες οι πάσχοντες»

Ο ταραξίας ήταν ο Σταύρος Καλλέργης (1865-1926), που συνελήφθη και ανακρινόμενος δήλωσε: «Πατρίς μου είνε όλη η Γη και αδελφοί μου πάντες οι πάσχοντες». Ο Καλλέργης πρωτοστάτησε στην οργάνωση του σοσιαλιστικού κινήματος, διεκδικώντας για το «έθνος των πτωχών, πασχόντων εργατών» την «πραγματικήν ελεθερίαν», δηλαδή την «απαλλαγήν παντός πάσχοντος εκ της περί της αύριον μερίμνης». Οι πολυσχιδείς δραστηριότητές του, οι προσωπικές περιπέτειες και η καθολική υπαγωγή των ατομικών επιλογών στις ανάγκες της Υπόθεσης, παραπέμπουν στον τύπο των επαναστατών του 19ου αιώνα, εκείνες τις αντιφατικές προσωπικότητες που μετεωρίζονταν μεταξύ τυχοδιωκτισμού και εξεγερτικής έξαψης. Ο Σταύρος Καλλέργης διέθεσε απλόχερα την περιουσία του για τις ανάγκες του κινήματος, συνελήφθη και φυλακίστηκε, κατέφυγε στη Γαλλία, συγκρούστηκε με το οικογενειακό του περιβάλλον αλλά και με τους συντρόφους του, γνώρισε διαδοχικές διαψεύσεις και εσωτερικούς διχασμούς. Στις αρχές του 20ού αιώνα επέστρεψε στη γενέτειρά του την Κρήτη, επιδόθηκε στο εμπόριο, δημιούργησε οικογένεια και έζησε έως τον θάνατό του δίχως επαφή με το σοσιαλιστικό κίνημα. Η διαδρομή του υπενθυμίζει τις ανεπαίσθητες μεταβολές που οδηγούν σε μεγάλες αναθεωρήσεις, τις ταλαντώσεις ανάμεσα στις συλλογικές προσδοκίες και στους ατομικούς συμβιβασμούς, το καθοριστικό βάρος των καθημερινών υποχρεώσεων στις επιλογές του βίου, τη μικρή – εν τέλει- απόσταση μεταξύ της πολιτικής στράτευσης και της σιωπηλής ιδιώτευσης.

Η τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα είναι κατάστικτη από ημερομηνίες ορόσημα, καμπές και ενδείξεις μετασχηματισμών: η τρικουπική χρεοκοπία το 1893, η σταφιδική κρίση, οι Ολυμπιακοί Αγώνες το 1896, η υπερατλαντική μετανάστευση, ο «ατυχής πόλεμος» το 1897, τα νέα κοινωνικά προβλήματα στα αναπτυσσόμενα αστικά κέντρα, ο Διεθνής Οικονομικός Ελεγχος το 1898. Το κοινωνικό ζήτημα βρισκόταν στο προσκήνιο με νέους όρους, δημιουργώντας αντίστοιχες διεργασίες και αναζητήσεις. Το 1890 ο Σταύρος Καλλέργης εξέδωσε την εφημερίδα «Σοσιαλιστής» – ακολουθούν διαδοχικά οργανωτικά σχήματα, εκδόσεις και μεταφράσεις, ο πρώτος δημόσιος εορτασμός της Πρωτομαγιάς το 1893, η κυκλοφορία στην Αθήνα του 1894 ποικίλων εφημερίδων κοινωνικού προβληματισμού που απηχούσαν αντίστοιχα ρεύματα σκέψης του σοσιαλιστικού, αναρχικού και ριζοσπαστικού κινήματος, βεβαιότητα της αναπόδραστης κοινωνικής αλλαγής, ασκώντας ταυτόχρονα οξεία κριτική στις παραδομένες αξίες του ελληνικού βασιλείου. Ο Σταύρος Καλλέργης αμφισβητούσε την ενοποιητική εθνική ιδεολογία κάνοντας λόγο για την αντίθεση μεταξύ του «έθνους των πτωχών» και του «έθνους των πλουσίων», ενώ περιέγραφε την ημέρα όπου «όλοι οι πάσχοντες, οι πεινώντες κ.λπ. με τας γυναίκας των, με τα παιδιά των, με εργαλεία, μαχαίρια, μπαλτάδες, ξυράφια, δρέπανα, ξύλα και λοιπά φονικά όργανα θα γυρίζουν εις τας οδούς και τας πλατείας φωνάζοντες […] “ζήτω η Σοσιαλιστική Πολιτεία”». Στο περιθώριο της μεγάλης πολιτικής των Τρικούπη και Δηλιγιάννη, διανοούμενοι, φοιτητές, επαγγελματίες – τυπογράφοι και στοιχειοθέτες, καθηγητές ποδηλασίας και εμποροράφτες -, «εργατικοί» και εργάτες οραματίζονταν τη «σοσιαλιστική πολιτεία», γοητεύονταν από την ιδέα της ατομικής τρομοκρατίας, αναζητούσαν πρόσφορους τρόπους «αφυπνίσεως» του λαού.

Η δυναμική αυτή ανακόπηκε όταν πλέον οι ενέργειες των σοσιαλιστών σταμάτησαν να αντιμετωπίζονται με συγκατάβαση. Το καλοκαίρι του 1894 συστηματικές συλλήψεις και διώξεις περιθωριοποιούν τους σοσιαλιστές, που ξαφνικά βρίσκονται φυλακισμένοι, ενώ επιτείνουν τις εσωτερικές αντιπαραθέσεις του νεαρού κινήματος. Ο Σταύρος Καλλέργης, ύστερα από δίμηνη προφυλάκιση, κατέφυγε στη Γαλλία το 1895 – όταν επέστρεψε η αποτυχία των σχεδίων του για την ανασυγκρότηση του κινήματος και τα πιεστικά ερωτήματα του βιοπορισμού τον οδήγησαν στην απόφαση να «υποταχθ[ει] εις τους συγγενείς [τ]ου» επιστρέφοντας στην Κρήτη.