Από τον κίονα στο πηγάδι

Τι δουλειά έχει ένα ογκώδες μαρμάρινο στόμιο πηγαδιού στο κέντρο μιας αίθουσας ενός μουσείου για τον πολιτισμό του Βυζαντίου;

Πώς ένα έργο τέχνης – χρηστικό αντικείμενο – δείγμα των καιρών, της θρησκείας της εποχής του, μπορεί να είναι στοιχείο ζωής και χρήσης και μιας άλλης εποχής, μιας άλλης θρησκείας, μιας άλλης ομάδας ανθρώπων;

Πώς ένα έργο τέχνης, αρχιτεκτονικό και καλλιτεχνικό δημιούργημα που φιλοτεχνήθηκε για να ατενίζει τους ουρανούς, να είναι «ουράνιο και απρόσιτο», κατέληξε (και χάρη σ’ αυτό διατηρήθηκε ανά τους αιώνες) να είναι απόλυτα γήινο και οικείο, να είναι από… στήριγμα κιονόκρανου των Βυζαντινών ένα ογκώδες «πώμα» πηγαδιού ενός τούρκου ή εβραίου κατοίκου της πρώην βυζαντινής συμβασιλεύουσας;

Στη μόνιμη έκθεση του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης (Αίθουσα 2: Παλαιοχριστιανική πόλη και κατοικία) εκτίθεται μαρμάρινο επίθημα κιονόκρανου μετασκευασμένο σε προστομιαίο (κάλυμμα) πηγαδιού.

Συνήθως οι επισκέπτες το προσπερνούν καθώς η εικόνα μάλλον παραπέμπει σε προγενέστερες εποχές και οι πινακίδες του δεν είναι ιδιαίτερα διευκρινιστικές.

Το επίθημα [=επί+τίθημι (δηλαδή έχει τοποθετηθεί επί ή προ κάποιου αντικειμένου, ουσιαστικά και απλούστερα στήριγμα του κιονόκρανου)] μιας άγνωστης βασιλικής του 6ου αιώνα έχει αναποδογυριστεί, οι ανάγλυφοι σταυροί του έχουν ξυστεί και εξαφανιστεί και όπως φαίνεται βρισκόταν σε χρήση αρκετούς αιώνες αργότερα (πιθανότατα επί Τουρκοκρατίας, μεταξύ 15ου-17ου αιώνα) από… αλλόθρησκους (μουσουλμάνους ή και εβραίους κατοίκους της Θεσσαλονίκης) ως «καπάκι» ενός πηγαδιού.

«Στην αρχική του χρήση ως αρχιτεκτονικό μέλος κατασκευής (πιθανότατα βασιλικής) είναι κατασκευασμένο από χοντρόκοκκο μάρμαρο με διαστάσεις πάνω πλευράς 110×103, βάση 66×66 και ύψος 50 εκατοστά. Τοποθετημένο αρχικά πάνω στον άβακα κιονόκρανου προσέφερε μεγαλύτερη σταθερότητα στην κιονοστοιχία του κτιρίου. Οι δύο πλευρές του καλύπτονται από πλούσια φυτική διακόσμηση ενώ οι δύο στενές πλευρές φέρουν στο κέντρο ανισοσκελή σταυρό που έχει όμως… απολαξευθεί (ξυστεί και σβηστεί). Στη μεταγενέστερη εποχή ολόκληρο το εσωτερικό του επιθήματος αφαιρέθηκε και διαμορφώθηκε κυκλικό διαμπερές άνοιγμα διαμέτρου 53 εκατοστών με διεύρυνση έως 95 εκατοστά.

Ετσι απέκτησε τα αναγκαία λειτουργικά χαρακτηριστικά ενός προστομιαίου πηγαδιού. Τοποθετημένο ανάποδα στο άνοιγμα του πηγαδιού συνέχισε τη ζωή του… Βαθιές αυλακώσεις στο στόμιο και στα τοιχώματα δείχνουν μακρά χρήση, με τα σκοινιά που ανεβοκατέβαζαν τα γεμάτα νερό δοχεία να χαράσσουν το μαρμάρινο σώμα του» σημειώνουν οι αρχαιολόγοι Δ. Παπανικόλα – Μπακιρτζή και Αντιγόνη Τζιτζιμπάση που μελέτησαν το εύρημα και επιμελήθηκαν την έκθεσή του.

«Ουσιαστικά βλέπουμε την ανάγκη των ανθρώπων να αξιοποιούν και να επαναχρησιμοποιούν αντικείμενα ακόμη και πολύ παλαιότερα, άλλης κουλτούρας, θρησκείας ή κοινωνικών χαρακτηριστικών. Σε αντίθεση με τη σημερινή κοινωνία της κατανάλωσης και της παραγωγής σκουπιδιών…» λέει στα «ΝΕΑ» παρουσιάζοντας περήφανη την επιμέλεια του σημαντικού εκθέματος η κ. Τζιτζιμπάση.

Tο μαρμάρινο μέλος-έκθεμα του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης ήταν από τα παλαιότερα ευρήματα της πόλης. Φυλασσόταν – όπως και το σύνολο των βυζαντινής εποχής ευρημάτων – στον προαύλιο χώρο της Ροτόντας (με κυβερνητικό διάταγμα του 1917 ορίστηκε ως Μακεδονικό Μουσείο η Ροτόντα, όπου συγκεντρώθηκε πλήθος χριστιανικών γλυπτών, μέρος των οποίων ήταν εκτεθειμένο μέσα στο μνημείο μέχρι τους σεισμούς του 1978). Το 1994 εγκαινιάστηκε το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού και τα αντικείμενα-εκθέματα μεταφέρθηκαν και «στήθηκαν» στις αίθουσές του.

Εκτός από τη «δεύτερη χρήση» με την έννοια της επαναχρησιμοποίησης στην ίδια λειτουργία, υπάρχει και η «άλλη χρήση», αυτή που αγνοεί ή απλώς παρακάμπτει τον αρχικό προορισμό του αντικειμένου και προχωρεί στη ριζική μετασκευή του για να εξυπηρετήσει έναν τελείως διαφορετικό σκοπό. Η δεύτερη χρήση εμπεριέχει τη λειτουργία – η άλλη χρήση αξιοποιεί τη χρηστικότητα.