Ο τρυφερός Σκληρός

Αρχές του 20ού αιώνα. Η Ελλάδα είναι ακόμη μικρή και αδύναμη όπως μικροί και αδύναμοι είναι ακόμη οι Ελλαδίτες, που αδυνατούν όχι μόνο να διακρίνουν το μέλλον αλλά και να αντιληφθούν το κρίσιμο παρόν: «Βρισκόντουσαν στις πύλες της Δύσης και είχες την αίσθηση πως ήταν χωμένοι και χαμένοι στα βάθη μιας δικής τους Ανατολής που με τίποτα δεν ήθελαν να αποχωρισθούν».

Πέρα από την Ελλάδα όμως και τους Ελλαδίτες της, υπήρχε και ο υπόλοιπος Ελληνισμός, ο εκτός των συνόρων, τα μέλη του οποίου είτε βρισκόντουσαν στην Αίγυπτο είτε στο Βλαδιβοστόκ, στα παράλια της Μικράς Ασίας ή στις δυτικές μητροπόλεις και όπου αλλού, το μόνο που (οι περισσότεροι) επιθυμούσαν ήταν να βρεθούν στη χώρα τους και κυρίως να τη δουν να προκόβει.

Σημαίνουσα προσωπικότητα αυτού του Απόδημου και νοσταλγικού κατά κάποιον τρόπο Ελληνισμού υπήρξε και ο Γεώργιος Κωνσταντινίδης, που εξελίχθηκε σε πρωτοπόρο μαρξιστή διανοούμενο και έγινε γνωστός ως Σκληρός. Η συγγραφέας Αλεξάνδρα Δεληγιώργη όμως, καθηγήτρια στο Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, αναζητά τον άνθρωπο πίσω από τον στοχαστή και στο καινούργιο βιβλίο της προτείνει ένα κατά μία έννοια ψυχαναλυτικό πορτρέτο του.

Γεννημένος στην Τραπεζούντα, ο Γεώργιος ήταν το τελευταίο (μαζί με τη δίδυμη αδελφή του Ολγα) από τα εννιά συνολικά παιδιά του Ηλία Κωνσταντινίδη, καθηγητή στο περίφημο Φροντιστήριο Τραπεζούντας. Από μικρός διαφορετικός, καμωμένος για το συλλογικό καλό περισσότερο απ’ ό,τι για το ατομικό, ύστερα από την παραμονή του στην Οδησσό και μια εξ αρχής αποτυχημένη προσπάθεια να στεριώσει στον χώρο του εμπορίου, θα βρεθεί στη Μόσχα όπου θα σπουδάσει Ιατρική και θα μυηθεί στον μαρξισμό μέσα από τα κείμενα του Πλεχάνοφ.

Οι καιροί, σκληροί κι εκεί, θα αναγκάσουν τον Σκληρό να καταφύγει αρχικά στην Εσθονία και στη συνέχεια στην Ιένα, όπου θα ολοκληρώσει τις σπουδές του και θα γράψει το πρώτο βιβλίο του με τίτλο «Το κοινωνικόν μας ζήτημα» όπου αποπειράται να αναλύσει την ελληνική πραγματικότητα με τα εργαλεία της αντικειμενικής κοινωνιολογίας.

Με αφορμή την επικείμενη έκδοση του βιβλίου του στην Αθήνα και φοβούμενος τις αντιδράσεις των εκεί «σοφών» και κυρίως τον αντίκτυπο που αυτές θα είχαν στην οικογένειά του, ο Κωνσταντινίδης θα υπογράψει το βιβλίο του με το ψευδώνυμο Σκληρός.

Αναγνωρισμένος ιστορικά ως προδρομική μορφή της νεοελληνικής σκέψης γενικότερα, ο έλληνας στοχαστής παρουσιάζεται από τη συγγραφέα, κυρίως στην ανθρώπινη διάστασή του. Ορφανός από μάνα και ασθενικός, ευαίσθητος και ξεχωριστός, μονίμως σε σύγκρουση με το περιβάλλον του και αναλυτικός, ο Σκληρός της Δεληγιώργη είναι πρωτίστως ένας άνθρωπος που διαρκώς αγωνίζεται. Να μορφωθεί και να σπουδάσει, να κατανοήσει και στη συνέχεια να διαφωτίσει, να εργαστεί και να επιζήσει.

Η τάση του προς τα γράμματα δεν γίνεται αποδεκτή από την οικογένειά του ενώ οι ιδέες του, είτε αναφέρονται στο γλωσσικό είτε αναφέρονται στο κοινωνικό «ζήτημα» της χώρας (μας), παρερμηνεύονται. Η πολυπόθητη Αθήνα θα αποδειχτεί ανίκανη να τον δεχτεί (όχι μόνο ως στοχαστή αλλά ακόμη και ως απλό γιατρό) ενώ ο θάνατος, με τη μορφή της φθίσης, συνεχώς θα τον ακολουθεί. Τη φυγή του από την Αθήνα θα την ακολουθήσει μια πολυετής παραμονή σ’ ένα σανατόριο στο Ταταρίνο της Ρωσίας, ενώ το τέλος θα τον βρει το 1919 στο Κάιρο, όπου εργάστηκε ως γιατρός και αρθρογράφησε στο λογοτεχνικό περιοδικό «Γράμματα».

Με τη συγκινητική αυτή μυθιστορία, όπου ο μύθος ανήκει στη συγγραφέα και η ιστορία στον Σκληρό, η Αλεξάνδρα Δεληγιώργη καταφέρνει να φωτίσει με τρόπο απλό το έργο και την προσωπικότητά του, αλλά και τον δικό της προβληματισμό για τα ανθρώπινα: τη μοναξιά και τον αποκλεισμό, τον αγώνα για τη βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης και τον φόβο, διαρκή και μόνιμο, θανατικό.