«Κάτω τα χέρια από τον Βάγκνερ!»

Τα σφυρίγματα και οι αποδοκιμασίες ακούστηκαν μακριά. Πολύ μακρύτερα από τον θρυλικό Πράσινο Λόφο του Βάγκνερ, όπου κάθε χρόνο οι οπερόφιλοι, βαγκνερόφιλοι και κοσμικοί της Γερμανίας (και όχι μόνον) κάνουν τα οπερατικά έπη του «Ριχάρδου της Μουσικής» γιορτή.

Και δεν είχαν στόχο ούτε την Ανγκελα Μέρκελ ούτε τον Ζαν-Κλοντ Τρισέ, που ήταν παρόντες στην επίσημη πρεμιέρα του φετινού ρηξικέλευθου – ή μήπως όχι; – «Τανχόιζερ», της πιο γοητευτικής και πιο δημοφιλούς όπερας του Βάγκνερ, με την οποία άνοιξε η 100ή σεζόν για το Φεστιβάλ του Μπάιροϊτ (εν αναμονή του 2013 με τη 200ή επέτειο από τη γέννηση του Βάγκνερ και την 130ή από τον θάνατό του, όταν παρουσιαστεί μια νέα παραγωγή του έπους «Το δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν»).

Στόχος δεν ήταν ούτε η οικονομική πολιτική. Αλλά η παραγωγή της όπερας, σε σκηνοθεσία του Σεμπάστιαν Μπαουμγκάρτεν που συνεργάστηκε με τον εικαστικό καλλιτέχνη εγκαταστάσεων Γιοπ βαν Λίμπσχουντ από την Κάτω Σαξονία – στο πλαίσιο και της νέας τάσης για εικαστικές «παρεμβάσεις» στο θέαμα, της οποίας γίναμε μάρτυρες εσχάτως και στην ημεδαπή: ο Γιάννης Κουνέλλης έδεσε πέρυσι πέτρες ως σκηνικό για τον «Προμηθέα» του Θόδωρου Τερζόπουλου στην Ελευσίνα και ο Γιάννης Κόττης έπλασε γουρουνάκια από πεπιεσμένο χαρτί και ριντό με σύννεφα, γουρουνάκια και την κορυφή του Ολύμπου για την (περιοδεύουσα) φετινή «Ειρήνη» του Αριστοφάνη και του Πέτρου Φιλιππίδη. Ο 42χρονος βερολινέζος σκηνοθέτης, γιος μιας τραγουδίστριας της όπερας και ενός γιατρού, που έκανε το ντεμπούτο του στο Μπάιροϊτ έχει κατηγορηθεί τελευταία ως «φανατικός του ντεκονστρουκτιβισμού», της αποδόμησης. Οπως και για το γεγονός ότι στις συνεντεύξεις του αντιμετωπίζει τη μουσική της πέμπτης όπερας του Βάγκνερ, γραμμένης το 1845, ως σάουντρακ.

Μια τεράστια δεξαμενή αλκοόλης, χωρητικότητας 30.000 λίτρων, γεμάτη με… σελινόζουμο δέσποζε στο σκηνικό της παραγωγής του, που θύμιζε βιομηχανικό πολυώροφο κτίριο ή εγκαταστάσεις βιολογικού καθαρισμού (το κάστρο του Βάρτμπουργκ κατά Βάγκνερ!).

Ολα αυτά συνδυάστηκαν με αρκετά βίντεο, με ολόγυμνες πρωταγωνίστριες που έσπρωχναν βαρέλια με επιγραφές όπως «Διατροφή» ή «Ενέργεια», αλλά και με ήχους που «αλλοίωναν» τα βαγκνερικά ορχηστρικά μέρη, βουτώντας τα στον… θόρυβο!

Το «σκάνδαλο» όμως ήταν πως – για πρώτη φορά στην ιστορία του διάσημου βαγκνερικού φεστιβάλ – τριάντα θεατές κάθησαν δεξιά και αριστερά, πάνω στη σκηνή, ως «αδιάβλητοι» μάρτυρες της οπερατικής δράσης. Ο μαέστρος Τόμας Χένγκελμπροκ, που διηύθυνε, είναι ο πρώτος που είχε την άδεια να δουλέψει επί τρεισήμισι εβδομάδες με την ορχήστρα και τους τραγουδιστές στον Πράσινο Λόφο του Μπάιροϊτ και δη με το αντίγραφο της αυθεντικής αρχικής παρτιτούρας για τον «Τανχόιζερ» (για τη λεγόμενη εκδοχή της Δρέσδης), με μια δόση φετιχισμού. Στην πρώτη πράξη ο σκηνοθέτης θέλησε να βάλει μια τεράστια ακτινογραφία θώρακα στο φόντο, εικόνες νανοκατασκευών από μικροσκόπιο, βίντεο και εκκωφαντικούς ήχους από θραύσεις. Σύμφωνα με τον σκηνοθέτη, η τεράστια δεξαμενή θυμίζει «την ενεργειακή κρίση και τον φαύλο κύκλο εξουσιών και πολιτικών γύρω από το φλέγον αυτό ζήτημα». Στο έντυπο πρόγραμμα υπήρχε αναλυτική επεξήγηση – σχεδιάγραμμα για το πώς το σκηνικό (από τον σάξονα καλλιτέχνη εικαστικών εγκαταστάσεων Γιοπ βαν Λίμπσχουντ) αναπαριστά τον ενεργειακό κύκλο, που από τροφή και αλκοόλ μέσω της πέψης μετατρέπονται σε αέρια και ενέργεια – και φτου κι απ’ την αρχή…

Η Αφροδίτη του, που θύμιζε τη Λιζ Τέιλορ, ανέβηκε στη σκηνή πάνω σε κλουβιά με ανθρωπόμορφα τέρατα ή μάλλον με τεράστιους μεταλλαγμένους γυρίνους (η εκδοχή Μπαουμγκάρτεν για το όρος της Αφροδίτης), σφιγμένη μέσα σε ένα γυαλιστερό φόρεμα που δεν έκρυβε – μάλλον τόνιζε – πως ήταν έγκυος στον έβδομο μήνα της. Ο δε Τανχόιζερ δραπετεύει από το όρος με μποξεράκι, για να προσγειωθεί στη δεξαμενή.

Δεν τελείωναν όμως εκεί οι οπτικές και ηχητικές εκπλήξεις στη φετινή πρεμιέρα του Μπάιροϊτ. Ο σκηνοθέτης είχε φυλάξει προς το φινάλε μια ολόκληρη «Φωλιά του κούκου» (θυμάστε την ταινία του Μίλος Φόρμαν με τον Τζακ Νίκολσον;), γεμάτη με τους χορωδούς ως ασθενείς που έχουν υποστεί εγχείρηση στον εγκέφαλο – εικόνα την οποία ο σκηνοθέτης ερμήνευσε ως απεικόνιση των «απαγορεύσεων» από την Εκκλησία, σε επίπεδο σεξουαλικό και σε συνδυασμό με την αντίστοιχη ιδεολογία της «ηθικής καθαρότητας». Σε αυτή τη σκηνή ο μαέστρος προσέθεσε κάποιες ηχητικές λεπτομέρειες που υπάρχουν, όπως έλεγε, στην παρτιτούρα, αλλά που για την τεκμηρίωσή τους – κατά τη διευθύντρια του περίφημου γερμανικού φεστιβάλ Εύα Βάγκνερ-Πασκιέ, η οποία επικρίθηκε γι’ αυτό – δεν υπήρχε «χώρος στο έντυπο πρόγραμμα της φετινής διοργάνωσης». Οσο για τον Τανχόιζερ του Μπαουμγκάρτεν, οι κριτικές δεν τον είδαν με καλό μάτι, όχι λόγω της απόδοσης του Σουηδού (που θεωρείται και κάτι ως ροκ σταρ στην πατρίδα του) Λαρς Κλέβεμαν, αλλά κυρίως γιατί τον απεικόνισε σαν καρικατούρα, έναν «επαναστάτη χωρίς αιτία», που περιτριγυρισμένος από άτομα που μοιάζουν να ανήκουν σε παραστρατιωτικές ομάδες, δεν αντιμετωπίζει τους αντιπάλους του στο πεδίο της όποιας μάχης, αλλά τους ποτίζει οινόπνευμα (για την ακρίβεια, σελινόζουμο)!