Μεταξύ αντίστασης και συμμόρφωσης

Γεννημένος στη Σάμο το 1903 ο Πάνος (Πίτερ) Χαρισιάδης μετανάστευσε, ανάμεσα σε χιλιάδες άλλους, στην Αμερική το 1916. Ανειδίκευτος βιομηχανικός εργάτης οργανώθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ηνωμένων Πολιτειών τη δεκαετία του 1920. Στα χρόνια της Μεγάλης Υφεσης πρωταγωνίστησε στη συνδικαλιστική οργάνωση των εργατών στη βαριά βιομηχανία και αναδείχθηκε στέλεχος του «ελληνικού γραφείου» του Κομμουνιστικού Κόμματος, που εξέδιδε την εφημερίδα «Εμπρός» και συντόνιζε ένα ευρύ δίκτυο μετωπικών οργανώσεων, τους Ελληνικούς Εργατικούς Εκπαιδευτικούς Συνδέσμους. Το 1946 ο Πάνος Χαρισιάδης, εγκατεστημένος χρόνια στη Νέα Υόρκη, παντρεμένος με αμερικανίδα υπήκοο και πατέρας δύο παιδιών, συνελήφθη και ύστερα από μακρά δικαστική περιπέτεια που έφτασε έως το Ανώτατο Δικαστήριο, απελάθηκε από τις ΗΠΑ στα τέλη του 1952. Προκειμένου να μην αντιμετωπίσει τις εκδικητικές πολιτικές του ελληνικού μετεμφυλιακού κράτους, ο Χαρισιάδης ζήτησε πολιτικό άσυλο στην Πολωνία.

Η διαδρομή του Πάνου Χαρισιάδη από τη Νέα Υόρκη στο πολωνικό κολχόζ «Νέα Ζωή» είναι ιδιαίτερη, αλλά όχι μοναδική. Ερευνώντας στα αρχεία του New York University για την αμερικανική Αριστερά (Tamiment) εντοπίσαμε αυτή τη λησμονημένη πτυχή της εποχής του μακαρθισμού. Δημοσιογράφοι και στελέχη της ελληνοαμερικανικής Αριστεράς, βετεράνοι του ισπανικού Εμφυλίου όπως ο Στέφανος (Στιβ) Τσερμέγκας, εργάτες που στα χρόνια του New Deal είχαν πρωταγωνιστήσει στις συνδικαλιστικές ενώσεις, έλληνες ναυτεργάτες δραστήριοι στις τάξεις της ΟΕΝΟ, βρέθηκαν στο στόχαστρο της μακαρθικής Επιτροπής Διερεύνησης Αντιαμερικανικών Ενεργειών. Πολλοί από αυτούς απελάθηκαν καθώς η πολιτική τους δραστηριότητα θεωρήθηκε «αντιαμερικανική». Η φιλοσοφία του μακαρθισμού ήταν ολοκληρωτική: οι ανατρεπτικές ιδέες είναι εξ ορισμού αντιαμερικανικές και κατά συνέπεια οι φορείς τους δεν έχουν θέση στην καθημερινή ζωή των ΗΠΑ.

Τα χρόνια του μακαρθισμού σήμαναν το τέλος της κοινωνικής και πολιτικής συμμαχίας που είχε ανθήσει τη δεκαετία της Μεγάλης Υφεσης. Με τα λόγια ενός σοσιαλδημοκράτη πολιτικού επιστήμονα, του Michael Harrington, «το 1948 ήταν το τελευταίο έτος της δεκαετίας του 1930». Η σκλήρυνση του Ψυχρού Πολέμου και η κοινωνική συναίνεση γύρω από την ανάγκη καταπολέμησης των «ερυθρών» δημιούργησε ασφυκτικό κλίμα για τους επικριτές της εξωτερικής πολιτικής των Ηνωμένων Πολιτειών, για τους φιλελεύθερους που έμειναν προσηλωμένοι στα ιδεώδη του New Deal, για τους φίλους και τα μέλη της αμερικανικής Αριστεράς. Οι μετανάστες και οι προοδευτικές οργανώσεις τους είχαν να αντιμετωπίσουν την καχυποψία των Αρχών, εφόσον οι «ξένοι» ήταν αυτοί που εισήγαγαν τις ανατρεπτικές ιδέες στις ΗΠΑ, αλλά και έναν επιπλέον κίνδυνο: τη στέρηση της αμερικανικής υπηκοότητας και την απέλαση.

Η καταστολή οδήγησε εκατοντάδες στην ιδιώτευση και τη σιωπή, ενώ πολύ περισσότεροι ήταν αυτοί που αποκήρυξαν με κάθε τρόπο το παρελθόν τους προκειμένου να έχουν πρόσβαση στις ευνοϊκές συνθήκες που δημιουργούσε η οικονομική ανάπτυξη της δεκαετίας του 1950. Οι μακαρθικές διώξεις και οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί της μεταπολεμικής εποχής σήμαναν το οριστικό τέλος της μακράς παράδοσης της μεταναστευτικής ριζοσπαστικοποίησης, αλλά και την ήττα της κοινωνικής δυναμικής γύρω από τις ιδέες της αντιφασιστικής ενότητας και των αυξημένων προσδοκιών για τη διαμόρφωση του μεταπολεμικού κόσμου. Στις συνθήκες αυτές οι μεταναστευτικές κοινότητες έσπευσαν να επιδείξουν τον αναθερμασμένο πατριωτισμό τους και ο καλύτερος τρόπος ήταν ο ενστερνισμός των αντικομμουνιστικών ιδεών. Αλλωστε, οι εξελίξεις στην Ευρώπη δημιουργούσαν επιπλέον προϋποθέσεις για τη συντηρητική στροφή των μεταναστευτικών κοινοτήτων. Ο νέος διεθνής ρόλος των ΗΠΑ, το σχέδιο Μάρσαλ, ο ελληνικός Εμφύλιος και η πρόσδεση των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης στην Σοβιετική Ενωση άφηναν λίγα περιθώρια δράσης και έκφρασης σε όσους δεν συμμερίζονταν τις κοινές επιδιώξεις «της μεγάλης αμερικανικής οικογενείας».