Μπολσόι σημαίνει «μεγάλο»

«Για εμάς, το πιο σημαντικό είναι η βελτίωση της σκηνής και του εξοπλισμού της», έλεγε πρόσφατα σε συνέντευξη Τύπου ο Ανατόλι Ιξάνοφ συνεχίζοντας με λεπτομέρειες για τεχνολογικά συστήματα κατά των τραυματισμών, αλλά και για μελέτες ακουστικής που προσφέρουν κρυστάλλινο ήχο.

Ο γενικός διευθυντής του φημισμένου θεάτρου αναφερόταν στην πιο ευχάριστη και ελπιδοφόρα είδηση από τις μάλλον δυσοίωνες των τελευταίων ετών σχετικά με το θέατρο Μπολσόι. Μιλούσε για την ολοκλήρωση της ανακαίνισής του, που θα του επιτρέψει να ανοίξει τις πόρτες του το ερχόμενο φθινόπωρο και πρόκειται όπως φαίνεται να αποκαταστήσει την εικόνα που το θέατρο είχε την εποχή των τσάρων: την κεντημένη μεταξωτή ταπετσαρία, τα αυτοκρατορικά εμβλήματα, τα περίτεχνα σχέδια στην οροφή, τη βιολόσχημη μεγάλη αίθουσα και τον πολυέλαιο ύψους οκτώ μέτρων και βάρους δύο τόνων.

Γιατί ύστερα από χρόνια καθυστερήσεων, κατηγοριών για διαφθορά και εξόδων – που ξεπερνώντας περίπου δεκαπέντε φορές τον αρχικό προϋπολογισμό φτάνουν σήμερα εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ – το περιβόητο λίφτινγκ επιδιώκει να εξορίσει στο παρελθόν τις κακές στιγμές, οι οποίες δεν ήταν και ασήμαντες.

Οι πρόσφατες οικονομικές δυσκολίες αποδόθηκαν από πολλούς στη σοβιετική παραμέληση, έκαναν όμως την εμφάνισή τους λίγα χρόνια αφού έπεσε το σιδηρούν παραπέτασμα. Μια πρώτη σανίδα σωτηρίας είχε αποφασίσει να ρίξει ο Μπορίς Γιέλτσιν στη δεκαετία του ’90, και το παράδειγμά του ακολούθησαν αρκετοί νεόπλουτοι ρώσοι ολιγάρχες, που δεν δίστασαν να κάνουν μεγάλες δωρεές στα πρότυπα των ευγενών του 19ου αιώνα.

Το 1996 ωστόσο, η περιοδεία του θεάτρου στις Ηνωμένες Πολιτείες, με έργα ρεπερτορίου όπως η «Λίμνη των Κύκνων» ή ο «Δον Κιχώτης», δεν κατάφερε να γεμίσει περισσότερα από τα μισά καθίσματα των αιθουσών, σχεδόν ούτε για ένα βράδυ.

Το 2000 στη Μόσχα, εξαιτίας όπως γράφτηκε της οροφής του κτιρίου που έσταζε, ο Βλαντίμιρ Πούτιν αποφάσισε οργισμένος να απομακρύνει τον Βλαντίμιρ Βασίλιεφ από τη θέση του γενικού διευθυντή, ενώ ο τελευταίος έμαθε τα νέα από το ραδιόφωνο.

Οι πιο πολλοί καλλιτεχνικοί διευθυντές που άρχισαν από τότε να δοκιμάζουν τις τύχες τους, παραιτούνταν απογοητευμένοι ή πιεσμένοι – όπως ο Αλεξέι Ρατμάνσκι – από ανθρώπους του θεάτρου που έβλεπαν κάθε αλλαγή με δυσπιστία, ενώ το 2005 που τελικά άρχισαν τα έργα αποκατάστασης, μερίδα των μίντια τα χαρακτήρισαν κυριολεκτικά «βάρβαρα».

Το 2009 ο γενικός εισαγγελέας της Ρωσίας άφησε πολλά στόματα ανοιχτά ανακοινώνοντας ότι μεγάλο μέρος των χρημάτων της ανακαίνισης είχαν απλώς εξαφανιστεί. Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, τον περασμένο Μάρτιο, ο διευθυντής του Μπαλέτου Γκενάντι Γιάνιν παραιτήθηκε όπως όπως, όταν κυκλοφόρησαν στο Διαδίκτυο γυμνές φωτογραφίες του ίδιου παρέα με μερικούς ακόμα άντρες.

Το θέατρο που κάποτε αποκάλυπτε στη Δύση τη μαγεία ονομάτων όπως η Γκαλίνα Ουλάνοβα και η Μάγια Πλισέτσκαγια, έγραφε όλο και περισσότερες μαύρες σελίδες στην ιστορία του…

Δόξες, δάφνες, χειροκροτήματα και εμπόδια

Γεννημένο στα χρόνια της Μεγάλης Αικατερίνης σαν μια ιδέα του ρώσου πρίγκιπα Ουρούσοφ και του βρετανού επιχειρηματία των τεχνών Μάικλ Μάντοξ, ξεκίνησε ως θέατρο ενός ορφανοτροφείου της Μόσχας.

Μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα οι χορευτές και οι ηθοποιοί του έφταναν τους 150 και οι παραστάσεις του είχαν γίνει συνώνυμο των εντυπωσιακών χορογραφιών και των μεγαλοπρεπών παραγωγών. Το 1825 πήρε το όνομα Μπολσόι – «μεγάλο» στα ρώσικα – και τριάντα χρόνια αργότερα ανακατασκευάστηκε για πρώτη φορά, έπειτα από μια σειρά πυρκαγιών.

Το 1877 και το 1888 έφτασε να φιλοξενεί δύο εντυπωσιακές πρεμιέρες: του μπαλέτου του Τσαϊκόφσκι «Λίμνη των Κύκνων» και της όπερας του Μουσόργκσκι «Μπορίς Γκοντουνόφ» αντίστοιχα.

Στα τέλη του ίδιου αιώνα, η ταχύτερη εξέλιξη του θεάτρου Μαριίνσκι (αργότερα γνωστό ως Κίροφ, αιώνιος αντίπαλος του Μπολσόι) παραλίγο να οδηγήσουν στο κλείσιμό του, η μοίρα όμως είχε άλλα σχέδια. Ο Αλεξάντερ Γκόρσκι ανέλαβε με ενθουσιασμό τη διεύθυνση του θεάτρου στις αρχές του 20ού αιώνα, και όταν ο Λένιν το 1919 θα σκεφτόταν έστω και προσωρινά να κατεδαφίσει το κτίριο, ο Γκόρσκι θα έκανε τα πάντα για να τον αποτρέψει.

Το σοβιετικό καθεστώς πάντως θα χρησιμοποιούσε το θέατρο και για κομματικές συγκεντρώσεις αλλά και για να επιβάλει τις καλλιτεχνικές του θέσεις. Λέγεται ότι το 1936, ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς έβλεπε έντρομος τον Στάλιν άλλοτε να φρίττει και άλλοτε να γελάει στην παράσταση της ματωμένης όπεράς του «Η Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ», επιβεβαιώνοντας ότι η παρουσία του συνθέτη στη χώρα θα ήταν στο εξής τουλάχιστον ανεπιθύμητη.

Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ωστόσο, οι καταστροφές από τους βομβαρδισμούς των Ναζί θα επιδιορθώνονταν πρόθυμα από τους Σοβιετικούς που είχαν αρχίσει να βλέπουν το θέατρο σαν τον ικανότερο πολιτιστικό πρεσβευτή τους.

Η έλευση του Λεονίντ Λαβρόφσκι μετά το τέλος του πολέμου στη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή ανέβασε τα στάνταρ τόσο, που την επόμενη δεκαετία το Μπολσόι και οι καλύτεροι χορευτές του έκαναν τα πρώτα τους εντυπωσιακά ανοίγματα στη Δύση.

Με τις θρυλικές ερμηνείες της στη «Λίμνη των Κύκνων» ή στην «Ωραία Κοιμωμένη», η Μάγια Πλισέτσκαγια θα έπαιρνε τον τίτλο της prima ballerina assoluta (της απόλυτης πρώτης χορεύτριας), όπως είχε κάνει λίγο νωρίτερα και η Γκαλίνα Ουλάνοβα με ρόλους όπως εκείνος της «Σταχτοπούτας» στο ομώνυμο μπαλέτο του Προκόφιεφ.

Κι όμως, δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις ταλέντων σαν τον Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ που εγκατέλειψαν το θέατρο στη διάρκεια περιοδειών στις ΗΠΑ, σε μια προσπάθεια να αποσκιρτήσουν από το σοβιετικό καθεστώς. Αλλωστε οι χορευτές πληρώνονταν στις περιοδείες με μηδαμινά ποσά. Στην αυτοβιογραφία της η Πλισέτσκαγια θυμόταν ότι μόλις και τους έφταναν τα χρήματα για να αγοράσουν… σκυλοτροφές ή πάμφθηνα κατεψυγμένα μπιφτέκια για σκύλους, τα οποία έψηναν μέσα στα δωμάτια των ξενοδοχείων τους, στην πλάκα του ηλεκτρικού σίδερου!

Οσο για τη δεκαετία του 1970 και για τα επόμενα περίπου τριάντα χρόνια, το Μπολσόι σημαδεύτηκε από την αυταρχική για μερικούς, εμπνευσμένη για άλλους διεύθυνση του Γιούρι Γκριγκόροβιτς.

Γνωστός για την επιθυμία του να ελέγχει τα πάντα, ο Γκριγκόροβιτς ανέβασε ελάχιστες πρωτότυπες δημιουργίες, αν και οι πομπώδεις επανερμηνείες του σε έργα όπως ο «Καρυοθραύστης» ή ο «Σπάρτακος» – αλλά και μια αμφιλεγόμενη διασκευή της «Λίμνης των Κύκνων» το 1984 που θα έδινε στο έργο ευτυχισμένο τέλος – θα διατηρούσαν τη φήμη του θεάτρου, έστω και ευθυγραμμισμένη με τα σοβιετικά στάνταρ.

Τα σοβαρά προβλήματα άρχισαν μερικά χρόνια μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού. Χρόνο με τον χρόνο, ακόμα και τα ικανότερα μέλη του θιάσου άρχισαν να αναζητούν καλύτερους μισθούς και περισσότερες ευκαιρίες, το κτίριο έκανε όλο και πιο φανερή τη φθορά που είχε υποστεί, ενώ η κρατική εξουσία θα αποφάσιζε να κάνει κάτι αρκετά χρόνια αργότερα, και μόνο με τη βοήθεια ιδιωτικών κεφαλαίων.

Σήμερα, δεν είναι λίγοι εκείνοι που ακόμα αμφιβάλλουν για το αν το Μπολσόι θα γλιτώσει από την απληστία και τη διαφθορά της σύγχρονης Ρωσίας. Το ίδιο το θέατρο όμως, που όπως και πολλά άλλα προσπαθεί να διατηρήσει την παράδοσή του αλλά και να ψηλαφήσει το μέλλον του, ξέρει ότι το όνομά του εγγυάται το κυριολεκτικό και μεταφορικό μέγεθός του. Και ένα τέτοιο όνομα, δεν είναι και λίγο.