Η παρέµβαση του Αναγνωστάκη

«Είµαι αριστερόχειρ ουσιαστικά. Ολα τα κάνω µε το αριστερό χέρι. Εκτός από τογράψιµο, γιατί φαίνεται, µικρός όταν ήµουν µού επέβαλαν να γράφω µε το δεξί. ∆εν µπορώ λοιπόν να γράψω εύκολα µε το δεξί. Με το αριστερό καθόλου. Αναγκαστικά καταφεύγω στη γραφοµηχανή…».

Αυτά τα εξοµολογητικά λόγια αποτυπώνουν αλληγορικά την ιδιαίτερη θέση του Μανόλη Αναγνωστάκη στα ελληνικά γράµµατα. Γι’ αυτό και εµπνέουν τον τίτλο της αυτοπροσωπογραφίας του, που έρχεται για πρώτη φορά στο φως σήµερα, έξι χρόνια από τον θάνατό του. Πρόκειται για τον καρπό δυο συνοµιλιών του µε τον (επίδοξο τότε και βραβευµένο πλέον) συγγραφέα Μισέλ Φάις, οι οποίες έγιναν στην Πεύκη το 1992, στο σπίτι του ποιητή που ήταν τότε 67 χρονών και είχε αποσυρθεί τόσο από την ποίηση όσο και από την πολιτική. Οι ερωτήσεις έχουν αφαιρεθεί και οι απαντήσεις του έχουν διαµορφωθεί σε έναν ρέοντα µονόλογο που κρατά όλους τους χυµούς της φωνής του. Πρόκειται για το «Είµαι αριστερόχειρ ουσιαστικά» µεπρόλογο του Παντελή Μπουκάλα και επίµετρo – επιµέλεια του Μ. Φάις (εκδ. Πατάκη).

Εδώ, «ακούει» κανείς τον ποιητή να σχολιάζει µε ειρωνεία αλλά και επιείκεια, τις αδυναµίες των πλέον προβεβληµένων ποιητών όπως και τηνπαθολογία της Αριστεράς. Ειδικότερα όµως για τον σηµερινό αναγνώστη που αµφισβητεί ή και απορρίπτει τους πολιτικούς, το πιο ενδιαφέρον σε τούτη την εξοµολόγηση είναι ίσως ο τρόπος µε τον οποίο ο Αναγνωστάκης συσχετίζει την πολιτική µε την ηθική, καθώς και το προσωπικό του παράδειγµα για το τι σηµαίνει πολιτική στην κουλτούρα και κουλτούρα στην πολιτική.

Είναι χαρακτηριστική λ.χ. η στάση ζωής του: το ότι στα 17 του, το 1942, τελειόφοιτος µαθητής, ενώ κάνει το ποιητικό ντεµπούτο του δίνεται «ψυχή τε και σώµατι» στην αντιστασιακή ΕΠΟΝ και στο νεοσύστατο ΕΑΜ · ότι στα 20 του µπαίνει στο ΚΚΕ κι αρχίζει να θέτει «µερικά ερω τήµατα τα οποία δεν σήκωνε η (σ.σ. ζαχαριαδική) ηγεσία τότε» · και το ότι ενώ διαγράφεται (ως«τροτσκιστής, οπορτουνιστής και ηττοπαθής»), δεν αποκαλύπτει τη διαγραφή του όταν τον συλλαµβάνουν και τον καταδικάζουν, στα 24 του, σε θάνατο (ας σκεφτούµε πού κατατάσσεται στα νιάτα του ο Γκίντερ Γκρας, ο οποίος δεν είχε αντιληφθεί – λέει στην αυτοβιογραφία του – τους διωγµούς των Εβραίων…).

Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι ο Αναγνωστάκης δεν αντιµετωπίζει ως επάγγελµα την αιρετική, κριτική, ποίησή του – που δεν είναι, διευκρινίζει, µια ποίηση της ήττας, αλλά «είναι µια αγωνία για την εποχή». Επίσης, ότι παράλληλα καταξιώνει τον κριτικό λόγο µε το παρεµβατικό περιοδικό «Κριτική» (1959-1962). Κι όταν αποφασίζει, µόλις στα 46 του (!), να σταµατήσει να γράφει ποιήµατα «διότι όταν έρχονται οι ρυτίδες, η ποιητική φλέβα στοµώνει», συνεχίζει να παρεµ βαίνει δηµόσια στο πολιτικό και στο πολιτισµικό πεδίο. Με τα δοκίµιά του, µε την αρθρογραφία του στην «Αυγή», µε την υποψηφιότητά του για την Ευρωβουλή, µε το απόσταγµα της ποιητικής εµπειρίας του στο «Υ.Γ.» (1983), γεµάτο στίχους – γνωµικά (λ.χ. «Το θέµα είναι τώρα τι λες»), αλλά και µε την πολιτική του σάτιρα στον αυτοβιογραφικό «Ποιητή Μανούσο Φάσση» που κυκλοφόρησε το 1987, στα 62 του. Χαρακτηριστική εδώ η «Μπαλάντα της Τασίας της Αρχοντοκνίτισσας» (… «ας γίνουµε ένα εγώ κι εσύ/ δόγµα και ανανέωση…») που τόσο ενόχλησε τον Γρηγόρη Φαράκο. Πράξη πολιτισµικής παρέµβασης είναι άλλωστε και η ανάδειξη των αποσιωπηµένων (µέχρι το 1930) ελλήνων πεζογράφων και ποιητών, στις ανθολογίες του «Η πεζογραφική µας παράδοση» και «Χαµηλή φωνή», Νεφέλη 1990). Στα λόγια του λοιπόν όσο και στα έργα του, ο Αναγνωστάκης υπήρξε – το λέει και ο Μπουκάλας –ένας γνήσιος πολίτης – ποιητής. Πόσοι λειτουργούν έτσι σήµερα;