Αβέβαιες ταυτότητες σε αβέβαιους καιρούς

Ένας µεγάλος συγγραφέας της ευρωπαϊκής περιφέρειας µιλάει για το ζήτηµα της ταυτότητας, τη θέση των µικρών εθνών στο λογοτεχνικό στερέωµα, τη σχέση µορφής και περιεχοµένου, λογοτεχνίας και πολιτικής και πολλά άλλα.

Μια αβέβαιη ταυτότητα σεαβέβαιους καιρούς µπορεί ν’ αναζητήσει βεβαιότητες µέσα από την πολιτική δράση, τη φιλοσοφία ή την τέχνη. Στην τελευταία περίπτωση, αν συνοδεύεται από ισχυρό ταλέντο και µια ευαισθησία που δεν ησυχάζει µ’ εύκολες συναισθηµατικές αναγωγές, τρέφεται από τις ίδιες τις αντινοµίες που τη συγκροτούν και τη συνταράζουν. Δεν τις αρνείται, αλλά ούτε αυτοκολακεύεται επιδεικνύοντάς τες. Βρίσκει την αλήθεια της στην επίπονα κατακτηµένη µορφή των έργων της. Και, αν πρόκειται για έναν µεγάλο καλλιτέχνη, υποβάλλει µε ακαταµάχητη πειστικότητα αυτή την αλήθεια ως οικουµενικό αίτηµα – ή ως οικουµενικό ερώτηµα.

Ντανίλο Κις (1935 – 1989). Γιουγκοσλάβος µε ρίζες εβραϊκές (ο πατέρας του και το µισό σόι του εξολοθρεύτηκαν στο Ολοκαύτωµα), ουγγρικές (ρωµαιοκαθολική ανατροφή) και µοντενεγρίνικες (ελληνορθόδοξες επιρροές από τη µητέρα του). Συγγραφέας της ευρωπαϊκής περιφέρειας, ο οποίος δίκαια αναγνωρίστηκε ως µια από τις µεγάλες µορφές στην κεντρική σκηνή της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Συγγραφέας µε χρώµα Κεντρικής Ευρώπης µάλλον παρά Βαλκανίων, αν και η διαδεδοµένη επιπόλαιη, ισοπεδωτική χρήση του όρου Mitteleuropa για την εξήγηση ορισµένων πολιτισµικών φαινοµένων τον έκανε να τον πολεµήσει. Ενοχλητικός για το τιτοϊκό καθεστώς, αυτό να λέγεται, παρόλο που (ή επειδή) οι ιστορικές εµπειρίες της κοµµουνιστικής ουτοπίας συνδέονται αναπόσπαστα, όχι όµως περιοριστικά, µε την ιδιόµορφη τραγικότητα του έργου του. Στην τελευταία φάση της σύντοµης ζωής του µέτοικος στη Γαλλία, όπου εξήρε το Παρίσι ως «το µεγάλο παγκόσµιο χωνευτήρι ιδεών», αλλά και χλεύαζε τις διανοητικές ταχυδακτυλουργίες και µόδες της παριζιάνικης avant-garde.

Τόσες αντινοµίες και αµφισηµίες, τόση ένταση σ’ αυτότον τεράστιο λογοτέχνη!Τοέχουµε δει στα πεζογραφήµατά του, το βλέπουµε τώρα καιστα δοκίµιά του, που µια επιλογή τους παρουσιάζεται σ’ αυτό τον τόµο. Η θεµατική διασπορά τους δεν επιτρέπει σ’ ένα σύντοµο κείµενο ν’ αγκαλιάσει όλο το φάσµα των πρωτότυπων ιδεών που αναπτύσσονται εκεί.Μπορούµε όµως να επισηµάνουµε µερικούς από τους κύριους άξονες της προβληµατικής του συγγραφέα τους: το ζήτηµα της σχέσης περιφέρειας – κέντρου στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία (ο Κις, εκφράζοντας πολύ δικές µας αγωνίες, µιλάει µε πικρή ειρωνεία για την αλαζονική όσο και ανόητη αντιµετώπιση των περιφερειακών λογοτεχνιών ως a priori εξωτικών και γραφικών), το δίληµµα ανάµεσα σε µια πολιτική λογοτεχνία όπως του Όργουελ κι έναν αισθητισµό όπως του Ναµπόκοφ (δίληµµα άλυτο σε θεωρητικό επίπεδο, που µπορεί όµως να το υπερβεί στην πράξη µια λογοτεχνία ευαίσθητη στα προτάγµατα και των δύο, αλλά και µε επίγνωση των ρίσκων τους), την οντολογική (και όχι απλώς αισθητική) υπεράσπιση της νεωτερικής γραφής. Ο Κις δεν κουράζεται να επαναλαµβάνει ότι η φόρµα παράγει περιεχόµενο. Οι µορφολογικές αναζητήσεις του καλλιτέχνη (του σοβαρού καλλιτέχνη, βέβαια) δεν είναι καπρίτσιο αλλά προσπάθειές του να βρει τρόπο να πει κάτι που δεν µπορεί να ειπωθεί αλλιώς.

Η σκέψηαυτού τουακατάτακτου συγγραφέα κινείται ανάµεσα σε αντίθετους πόλους, επιδιώκοντας όχι τη «µεσότητα», τον συµβιβασµό, αλλά µια δυναµική ισορροπία, έναν δηµιουργικό µετασχηµατισµό της έντασης που προκαλεί η έλξη και µαζί η απώθηση από τον κάθε πόλο. Νά µερικά παραδείγµατα από το κείµενό του «Συµβουλές σε νεαρό συγγραφέα»:

«Μην πιστεύεις σε προφήτες, γιατί προφήτης είσαι εσύ ο ίδιος». – «Μη γίνεις προφήτης, γιατί όπλο σου είναι η αµφιβολία».

«Να πιστεύεις ότι η γλώσσα που γράφεις είναιη καλύτερηαπ’ όλες, γιατίδεν έχειςάλλη». – «Να πιστεύεις ότι η γλώσσα που γράφεις είναιη χειρότερη απ’ όλες, παρότι δεν θατην άλλαζες µε καµία άλλη».

«Μην επιτρέψεις να σε πείσουν ότι το γράψιµό σου είναι κοινωνικά άχρηστο». – «Μη νοµίζεις ότι το γράψιµό σου είναι κοινωνικά χρήσιµο έργο».

«Να αγωνίζεσαι ενάντια στις κοινωνικές αδικίες χωρίς να το προγραµµατίζεις». – «Πρόσεξε µήπως οι αγώνες σου ενάντια στις κοινωνικές αδικίες σε κάνουν να λοξοδροµήσεις».

Αλλά επίσης, και γιανα µη νοµίσει κανείς ότι ο Κις ήταν ένας αφ’ υψηλούσχετικιστής,που έβλεπε τα πάντα µε συγκατάβαση, αποφεύγοντας τις αξιολογήσεις, υπάρχουν στο ίδιο κείµενο ρήσεις όπως αυτή:«Μην υποστηρίζεις τη σχετικότηταόλων των αξιών: η ιεραρχία των αξιών υπάρχει». Και µια προειδοποίηση παρµένη από τον Πόπερ: «Η αναγνώριση ότι ο άλλος έχει δίκιο δεν µας σώζει από έναν άλλο κίνδυνο: να πιστέψουµε ότι όλοι έχουν δίκιο».

Η µετάφραση της ΙΣµήνης Ραντούλοβιτς σηκώνει πολλές ενστάσεις. Δεν είναι µόνον οι άστοχες αποδόσεις, όπως «προ-δυτικός» αντί «φιλοδυτικός» ή «αµόλυντη σύλληψη» αντί «άµωµη σύλληψη». Ίσως σοβαρότερο είναι ότι η µεταφράστρια δείχνει ν’ αγνοεί γνωστότατα έργα της παγκόσµιας γραµµατείας, ακόµα και της σερβικής! Παρόλο που διαβάζουµε ότι η µετάφραση έγινε από τα σερβικά, στο βιβλιογραφικό σηµείωµα που επισυνάπτεται στο τέλος του βιβλίου αναφέρονται ως πηγές για τα περισσότερα δοκίµια είτε γαλλικά έντυπα είτε διεθνή συµπόσια, όπου τα κείµενα εκφωνήθηκαν πιθανότατα στα γαλλικά, πάντως όχι στα σερβικά. Αυτά προπαντός τα τµήµατα είναι που αφήνουν εκτεθειµένη τη µεταφράστρια. Π.χ. ο πρωτότυπος τίτλος του κλασικού βιβλίου του Julien Benda «La Trahison des Clercs» («Η προδοσία των διανοουµένων», όπως σωστά έχει µεταφραστεί στα ελληνικά) την παρασύρει να µιλήσει για… κληρικούς! Ενώ η διάσηµη νουβέλα (και όχι διήγηµα, όπως θέλει η µεταφράστρια σε υποσηµείωσή της) «Στόµα γεµάτο χώµα» του Σέρβου Μπράνιµιρ Στσεπάνοβιτς δηλώνεται µε τον γαλλικό τίτλο της, παρόλο που υπάρχει µεταφρασµένη στα ελληνικά ήδη από το 1977. Με τη γαλλική γραφή τους αναφέρονται επίσης ρώσοι συγγραφείς όπως ο Μπούνιν (Bounine) ή γερµανικοί όροι όπως ο ειρωνικός Kakanien για την Αυστροουγγαρία (από το k. u. k., συντοµογραφία για τον επίσηµο τίτλο αυτού του κράτους, «Αυτοκρατορική και Βασιλική Μοναρχία»), που θα µπορούσε ν’ αποδοθεί ως Κακανία, µαζί µε µια εξήγηση, αλλά πάντως όχι µε το προφανώς ακατανόητο και για τη µεταφράστρια Cacanie.

Δύσκολοι καιροί και για τους εκδοτικούς οίκους, που αναγκάζονται να περικόπτουν τα κονδύλια για τις επιµέλειες των βιβλίων τους…