Οι σταρ-μήτρες του Εντγκάρ Μορέν

Ποια είναι η σχέση του «χάπι εντ» με το κραχ; Και πώς συνδέονται οι κανόνες του μακιγιάζ με το Νew Deal του Ρούζβελτ; Γιατί είναι ορόσημο στη σύγχρονη κουλτούρα η αυτοκτονία της Μέριλιν και πώς συνδέεται η μυθολογία των σταρ με την ηθική τής ατομικότητας; Τέτοια ζητήματα, ντυμένα με δεκάδες ανεκδοτολογικά παραδείγματα, εξετάζει ο Εντγκάρ Μορέν, ο πιο προσιτός από τους κορυφαίους κοινωνιολόγους της μαζικής κουλτούρας, σε μια μελέτη – τομή για τους «σύγχρονους μύθους» και το σταρ σίστεμ που πρωτοκυκλοφόρησε στη Γαλλία το 1957, φρεσκαρίστηκε το 1972 και αντέχει ακόμα. Η πρώτη ολοκληρωμένη ελληνική έκδοση των «Σταρ» από την Κίχλη (αρχές Μαΐου, σε ρέουσα μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη) γονιμοποιεί πράγματι έναν ενδιαφέροντα προβληματισμό για τη σύγχρονη δυτική κουλτούρα στο πλαίσιο της κοινωνικοϊστορικής εξέλιξης του αστικού πολιτισμού. Κι ας μη φθάνει μέχρι τις μέρες μας για να ερμηνεύσει την εμφάνιση των μεταλλαγμένων ηρώων και των τρισδιάστατων ενσαρκώσεων που κυριαρχούν πλέον στις μεγάλες οθόνες…

Ο σταρ, που ως φαινόμενο γεννιέται στο Χόλιγουντ μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενσαρκώνει μια νέα ελίτ, μας λέει ο Μορέν. «Προτείνει και επιβάλλει μια νέα ηθική της ατομικότητας, που είναι η ηθική του ελεύθερου χρόνου στη σύγχρονη εποχή. Μια ηθική που προσανατολίζει την επιβεβαίωση της προσωπικότητας πέρα από τον χώρο της πολυκερματισμένης εργασίας, προς την αποθέωση δραστηριοτήτων που σε κάνουν να ξεχνάς». Μέσα από (και) αυτό το πρίσμα προσεγγίζει τους εμβληματικούς σταρ του 20ού αιώνα στις ΗΠΑ και τη Δυτική Ευρώπη, από το 1916 μέχρι το 1972, οπότε διαλύεται πια η πολιτισμική ευφορία της μαζικής κουλτούρας και ο σταρ χάνει τη ρυθμιστική του ιδιότητα ως πρότυπο.

Ο Μορέν παρακολουθεί τις διαδοχικές φάσεις της βιομηχανίας του κινηματογράφου και της καπιταλιστικής οικονομίας γενικότερα, αλλά και τις αντίστοιχες ψυχοσυναισθηματικές διαδικασίες προβολής/ ταύτισης του κοινού, αντλώντας τα σχόλιά του από τους: Μαίρη Πίκφορντ, Ροδόλφο Βαλεντίνο, Γκρέτα Γκάρμπο, Μάρλεν Ντίτριχ, Κλαρκ Γκέιμπλ, Ζαν Γκαμπέν, Τσάρλι Τσάπλιν, Μπόγκαρτ, Ρίτα Χέιγουορθ, Ινγκριντ Μπέργκμαν, Ζεράρ Φιλίπ, Αννα Μανιάνι, Αβα Γκάρντνερ, Μπράντο, Μέριλιν Μονρόε, Τζέιμς Ντιν, Μπελμοντό, Λιζ Τέιλορ, Μπριζίτ Μπαρντό, Ιβ Μοντάν, Τουίγκι…

Ο κομβικός ρόλος στη μυθολογία των σταρ ανήκει όμως στον Τζέιμς Ντιν («Ανατολικά της Εδέμ», «Επαναστάτης χωρίς αιτία» κ.ά.) που σκοτώνεται το 1955 και στη Μέριλιν Μονρόε («Νιαγάρας», «Οι αταίριαστοι» κ.ά.) που με την αυτοκτονία της, το 1962, αποκαλύπτει τη δυστυχία μιας φτιασιδωμένης ζωής και τη μοναξιά πίσω από τη δόξα. «Είναι οι σταρ-αρχέτυπα της χρυσής περιόδου του σταρ σίστεμ, που γίνονται οι σταρ-μήτρες της σύγχρονης εποχής»: ο «πρώτος προβληματισμένος ήρωας» και η «ηρωίδα της νέας θηλυκότητας» που ενσαρκώνουν, εξηγεί ο Μορέν, τη δύσκολη αναζήτηση του νοήματος και της αλήθειας στη ζωή, στην επικοινωνία και στην αυθεντική σχέση με τον άλλο. Επειτα από αυτούς, το σταρ σίστεμ πεθαίνει και αναδύεται ένας διαφορετικός τύπος σταρ που γονιμοποιείται από τον κοινωνικό αναβρασμό και τα κινήματα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα, ο Πίτερ Φόντα στον «Ξένοιαστο καβαλάρη» και ο Ιβ Μοντάν στο «Ζ», οι οποίοι θα μας οδηγήσουν σταδιακά στους σημερινούς σταρ- αντιστάρ που παίρνουν την ντουντούκα για τις Αφρικές, τις Κατρίνες ή τα Ιράκ.