Σχολειό: κρυφό ή… φανερό;

Γ ια το περίφημο «Κρυφό Σχολειό», οι ιστορικοί έχουν αποφανθεί ότι αποτελεί «ιστορικό μύθο», ο οποίος, όπως όλοι οι ανάλογοι «μύθοι» για τον ρόλο της Εκκλησίας, εδραιώθηκε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με τον συγκεκριμένο «μύθο», ήταν «χάρη στην Εκκλησία» που διασώθηκε η ελληνική γλώσσα και παιδεία, με την υποτιθέμενη λειτουργία, στα κρυφά, ελληνικών σχολειών κάτω από τη μύτη των Τούρκων.

Αλλά «δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να γνωρίζει τη Μεγάλη του Γένους Σχολή, την Ακαδημία των Κυδωνιών, το Γυμνάσιο της Χίου, τις Μεγάλες Σχολές των Ιωαννίνων», έχει επισημάνει ο ιστορικός (στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών) Βασίλης Παναγιωτόπουλος. Και ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Αλέξης Πολίτης πρόσθεσε εμφατικά ότι τα σχολεία ήταν απολύτως φανερά, στη μέση της Σμύρνης, στη μέση της Πόλης.

«Δεν υπάρχει ούτε μία μαρτυρία που να λέει ότι εμποδιζόταν η διδασκαλία των ελληνικών», λέει. Μάλιστα από μια εποχή και πέρα, «υπάρχουν ατελείωτες μαρτυρίες για σχολεία και πληρωμές δασκάλων από την κοινότητα. Ειδικά από τα μέσα του 18ου αιώνα έχουμε σημαντική αύξηση του αριθμού των σχολείων. Είναι πολλά τα σχολεία που μνημονεύονται. Αντίθετα, πουθενά δεν μνημονεύεται ότι ένας παπάς διδάσκει κρυφά στο σπίτι του».

Στο Λεξικό του Γεώργιου Κωνσταντίνου (α΄ έκδοση 1757) αναφέρεται η ύπαρξη 35 ανώτερων σχολείων (κάτι ανάλογο των σημερινών γυμνασίων) σε 29 πόλεις. Η εκπαίδευση ήταν πάντως συνδεδεμένη με τη θρησκευτική ζωή ενώ, πράγματι, στο μεγαλύτερο μέρος της οθωμανικής περιόδου δίδασκαν στα σχολεία παπάδες. Από τα τέλη του 18ου αιώνα αρχίζουν να διδάσκουν και μη ιερωμένοι. Ενώ υπήρχαν και σχολεία- σε Αϊβαλί, Χίο, Σμύρνη- που δεν ελέγχονταν από την Εκκλησία. Σε αυτές τις περιπτώσεις ήταν οι πλουσιότεροι του τόπου που έφτιαχναν νέα σχολεία προκειμένου να εισαχθούν νέα αντικείμενα, κυρίως η Πειραματική Φυσική και τα Μαθηματικά.

Γιατί «οι περισσότεροι παπάδες στα χωριά ήταν ανίκανοι να διδάξουν κάτι περισσότερο από γραφή και ανάγνωση. Γράμματα μαθαίνανε, όχι όμως πράγματα», είπε στα «ΝΕΑ» ο Αλέξης Πολίτης. «Αυτό άλλαξε μετά το 1780 γιατί οι έμποροι χρειάζονταν και άλλες γνώσεις. Γι΄ αυτό και ο Διαφωτισμός φτιάχνει δικά του σχολεία, στέλνοντας εκπαιδευτικούς στο εξωτερικό με υποτροφία». Πράγμα που προφανώς έπαιξε σοβαρό ρόλο στην εθνική αφύπνιση.