Ελληνικές ιστορίες καθημερινής τρέλας

Διηγήματα που συνθέτουν ένα μωσαϊκό της ζωής στη σημερινή αστική Ελλάδα, γλυκόπικρο, κωμικοτραγικό, με καταστάσεις όπου μέσα από την αθλιότητα, την αστάθεια, την ερημιά της ψυχής, το υπαρξιακό αδιέξοδο αναδύεται ένα αδιόρατο χαμόγελο, μια διακριτική κατάφαση της ζωής.

«Ηταν τότε που ήθελα οπωσδήποτε να γίνω πουτάνα. Κάτι μ΄ έσπρωχνε να παρατήσω για λίγο τις σπουδές μου και ν΄ ακολουθήσω την τάση μου, κρυφά από όλους, για να μη μου μείνει απωθημένο».

΄Ετσι αρχίζει το πρώτο κιόλας διήγημα του πρόσφατου βιβλίου της Γαλάτειας Ριζιώτη. Τόσο άμεσα, απερίφραστα και προκλητικά. Με τόση αφοπλιστική ειλικρίνεια, αλλά και αφέλεια, αφού η ηρωίδα δεν θα τολμήσει τελικά να μπει σ΄ αυτό το επάγγελμα, τουλάχιστον με τη στενή του έννοια. Η αναμφισβήτητη τεχνική και αισθητική υπεροχή του ελληνικού διηγήματος απέναντι στο ελληνικό μυθιστόρημα έχει οδηγήσει τα τελευταία χρόνια και σε μια τάση υπερεκλέπτυνσής του, επίδειξης δεξιοτεχνίας εις βάρος της όποιας ουσίας, με μια λέξη καλλιγραφίας. Τόσο πιο ευπρόσδεκτος είναι γι΄ αυτό ο ντρέτος, φαινομενικά ρεαλιστικός ή και ηθογραφικός, μερικές φορές, ωστόσο αδιόρατα ειρωνικός και υπονομευτικός, όπως θα δούμε, αφηγηματικός τρόπος αυτής της συγγραφέως.

Τη Γαλάτεια Ριζιώτη, γεννημένη το 1970, την προσέξαμε στην πρώτη κιόλας εμφάνισή της, με τη συλλογή διηγημάτων «Το ροζ της Ταϊλάνδης», που κυκλοφόρησε το 1998. Από τότε έχει βγάλει μόνο δύο ακόμη βιβλία, συλλογές διηγημάτων και τα δύο: το «Ντραμς» (2001) και το τωρινό. Ολιγογράφος, λοιπόν, αλλά με διακριτό κι ενδιαφέρον συγγραφικό στίγμα. Σκαλίζοντας το αρχείο μου, βρήκα τι είχα γράψει για «Το ροζ της Ταϊλάνδης» και ανακάλεσα στη μνήμη μου τις απορίες που μου είχε γεννήσει εκείνη η παράξενα στενή, χωρίς διαχωριστική γραμμή γειτνίαση συναισθηματισμού και απάθειας, κωμωδίας και μελοδράματος, κοριτσίστικης φλυαρίας κι έμφοβης σοβαρότητας. Δεν ήμουν βέβαιος αν αυτό το ερεθιστικό μείγμα ήταν αποτέλεσμα μιας ιδιαίτερης τεχνικής ή απλώς της ελαφρότητας που συνοδεύει συνήθως την ανωριμότητα. Σήμερα τα πράγματα μού φαίνονται πιο ξεκάθαρα.

Tο «Μπαρ Ταρ» είναι ένα ψηφιδωτό από στιγμιότυπα και ατομικές ιστορίες της καθημερινότητας στη σημερινή Ελλάδα. Η αφηγηματική φωνή είναι αυτή ενός νέου ανθρώπου (συνήθως μιας νέας γυναίκας) που ούτε αποστασιοποιείται από αυτά που του συμβαίνουν ούτε τα βιώνει με ολόκληρο το είναι του, ούτε αναγνωρίζει τον εαυτό του στη ζωή που κάνει ούτε μένει αμέτοχος συναισθηματικά σ΄ αυτήν: υπάρχει πάντα μια ασαφής ενδιάμεση ζώνη, που διεκδικείται τόσο από την αφέλεια και τον αυθορμητισμό όσο και από τη δυσπιστία και την επιφυλακτικότητα. Αυτή η διακριτική αμφιθυμία (διακριτική επειδή δεν τονίζεται με αναλυτικές περιγραφές σκέψεων και συναισθημάτων) είναι, μπορώ να το πω σήμερα με σιγουριά, το χαρακτηριστικό γνώρισμα του ύφους της Ριζιώτη. Είναι το ανάγλυφο του ψυχισμού πολλών νέων ή και μεγαλύτερων ανθρώπων στην κοινωνία της εποχής μας, που παραδέρνουν ανάμεσα στην αβεβαιότητα της ύπαρξής τους και τη μαγνητική έλξη της στιγμής, ανάμεσα σ΄ έναν διαψευσμένο ρομαντισμό, που κατά βάθος δεν έχει παραιτηθεί ολότελα από την ελπίδα, κι έναν άγουρο κυνισμό, που θέλει να φαίνεται πιο συμπαγής απ΄ όσο είναι.

Ο κόσμος που απεικονίζεται στο πολύπτυχο του «Μπαρ Ταρ» μάς είναι οικείος: εργασιακή ανασφάλεια και ανεργία, άθλια νοσοκομεία, φαυλοκρατικό Δημόσιο, εγκληματικότητα, στην προσωπική ζωή εφήμερες σχέσεις, στυφό σεξ, συναισθηματική αστάθεια, ασυνεννοησία των ζευγαριών, αλλά επίσης κενοδοξία, υποκρισία και μικροαστικός συντηρητισμός. Δεν πρόκειται όμως για νατουραλιστική απεικόνιση. Το ανάλαφρο, φαινομενικά ανέμελο ύφος των διηγημάτων φροντίζει ώστε η αφήγηση να μη γίνεται καταθλιπτική, αλλά να πραγματεύεται τα θέματά της σαν πτυχές της ανθρώπινης κωμωδίας των ημερών μας, δείχνοντας όμως και σεβασμό στην ανθρώπινη οδύνη. Σεβασμό που εκδηλώνεται όχι με μεταπτώσεις του τόνου ή του ρυθμού αλλά μ΄ αιφνίδιες, λακωνικές πληροφορίες που ανατρέπουν το προηγούμενο κλίμα, όπως στο διήγημα όπου μια κοπέλα συνοδεύει τον άρρωστο πατέρα της στο νοσοκομείο για εξετάσεις, επίσκεψη που φαίνεται να έχει αίσια κατάληξη έπειτα από μια σειρά κωμικοτραγικά περιστατικά, αλλά στη σύντομη τελευταία παράγραφο μαθαίνουμε ότι ο πατέρας πέθανε.

Η πλάγια, κριτική ματιά της Ριζιώτη στις ιστορίες της φανερώνεται με διάφορους τρόπους. Σε πολλές περιπτώσεις το μοντάζ των εικόνων ή η ίδια η εξέλιξη της ιστορίας είναι τέτοια ώστε ν΄ αναιρούν πολλά απ΄ όσα πιστεύει για τον εαυτό του το πρω ταγωνιστικό πρόσωπο, χωρίς αυτό να το αντιλαμβάνεται. ΄Ετσι, η κοπέλα που ήθελε να γίνει πόρνη, αλλά οι ενδοιασμοί της τη συγκράτησαν στο κατώφλι της πορνείας (στη δουλειά της μπαργούμαν), μας λέει ότι αποκαταστάθηκε επαγγελματικά χάρη στις γνωριμίες των γονιών της, έγινε ερωμένη του παντρεμένου προϊσταμένου της εξασφαλίζοντας τα σχετικά προνόμια και παράλληλα διατηρούσε, κρυφά από αυτόν, σχέση μ΄ έναν άνδρα που γνώριζε από το μπαρ: η παλιά επιθυμία της εκπληρώθηκε ουσιαστικά, χωρίς η ίδια να το συνειδητοποιεί! Σε άλλες περιπτώσεις μια δήλωση που γίνεται με σοβαρό, διαπιστωτικό ύφος είναι κωμικά παράλογη και συγχρόνως δραματικά αληθινή, θυμίζοντας το χιούμορ του Γούντι ΄Αλλεν. «Κάθε φορά που κάνω έρωτα, από τα τριάντα και μετά», λέει η ηρωίδα σ΄ ένα από τα διηγήματα, «νιώθω ότι είμαι ένα σώμα που έρχεται σε επαφή με άλλο ένα σώμα, κι αυτό που συμβαίνει ανάμεσά μας δεν πρέπει κανείς από τους δυο μας να το παίρνει προσωπικά»!

΄Αλλοτε πάλι ο ασθματικός ρυθμός της αφήγησης είναι από μόνος του ένα σχόλιο, όπως στο διήγημα «Βότκα», που ξετυλίγει την ιστορία της ζωής ενός ψυχικά ανερμάτιστου κι ευμετάβολου ηλεκτρολόγου, από την εποχή των πλούσιων, αλλά χωρίς διάρκεια ερωτικών κατακτήσεών του ώς την κατρακύλα στο αλκοόλ και τελικά τον πρόωρο θάνατό του. Ενώ το τελευταίο διήγημα του τόμου, με τίτλο «Ομάρ Ομάρ», μας ξεγελάει έντεχνα με την πολύ ρεαλιστική αρχή του, για να εξελιχτεί σε μια κεφάτη παρωδία των ροζ μυθιστορημάτων και σίριαλ: μια άνεργη, άφραγκη και χωρίς ενδιαφέροντα μικροαστή γνωρίζει, εκεί που προσπαθεί να ψωνιστεί σ΄ ένα πολυτελές ξενοδοχείο, έναν ακαταμάχητα γοητευτικό εμίρη, αυτός την ερωτεύεται τρελά, την παίρνει μαζί του στο Ντουμπάι, την εγκαθιστά στο παλάτι του μαζί με μια χιλιοστή άλλες γυναίκες, αυτή βαριέται γρήγορα, μη βρίσκοντας τίποτα να κάνει για να γεμίζει τις ώρες της, θέλει να φύγει, αλλά λυγίζει κολακευμένη από την επιθυμία του εμίρη να της χαρίσει ένα παιδί, και πάνω που το ειδύλλιο πάει να ξανανθίσει ανακόπτεται από την εισβολή του ΝΑΤΟ στο εμιράτο, η κοπελιά μεταφέρεται πίσω στην Αθήνα θεωρούμενη θύμα απαγωγής, παρόλα αυτά όμως η ιστορία έχει χάπι εντ, ένα ξεκαρδιστικά εξωπραγματικό χάπι εντ σε ζαχαρί ροζ απόχρωση.

Αλλά το καλύτερο, κατά τη γνώμη μου, διήγημα της συλλογής είναι αυτό που έδωσε τον τίτλο του στο βιβλίο. Είναι κάτι σαν επιτομή του κόσμου της Ριζιώτη και θυμίζει την ταινία του Χίτσκοκ «Αυτόπτης μάρτυς». Ο αφηγητής προσπαθεί να γράψει ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, αλλά η προσοχή του αποσπάται ολοένα από αυτά που βλέπει ή ακούει να συμβαίνουν στα διαμερίσματα της πολυκατοικίας του και στο απέναντι μπαρ. Αυτός ο «θόρυβος» γύρω του αποδεικνύεται πολύ πιο ενδιαφέρων από την πλοκή του μυθιστορήματός του: μέσα του ανακατεύονται οι πιο διαφορετικοί ανθρώπινοι τύποι, οι πιο παράξενες καταστάσεις, θλιβερές και κωμικές μαζί, σουρεαλιστικά εξωφρενικές και καθαρτήρια συγκινητικές, κι ωστόσο όλες καθημερινές, σε μια γκάμα που μόνον η ζωή σε μια πόλη όπως η Αθήνα μπορεί να σου προσφέρει με αδυσώπητη απλοχεριά μέσα σε λίγα τετραγωνικά μέτρα.