Ηθοποιός σηµαίνει πώς

Η διασκευή σε θεατρικό κείµενο της νουβέλας του Μένη Κουµανταρέα «Η κυρία Κούλα» θέτει και πάλι επί τάπητος το θεµελιώδες και πάντα απαιτητικό ερώτηµα: «πώς ο αφηγηµατικός χρόνος µεταποιείται σε θεατρικό χρόνο»
Ολα τα άλλα δραµατουργικά ερωτήµατα, θαρρώ, υποχωρούνµπροστά σ’αυτή την καίρια απορία. Και καλά η πεζογραφική αφήγηση να είναι πρωτοπρόσωπη, εύκολα (;) µπορεί το κείµενο να λάβει τη µορφή µονολόγου και έχει, συχνά, µε επιτυχία επιχειρηθεί. Αν όµως στα δρώµενα της αφήγησηςπαρεµβάλλεται ο παντεπόπτης και ετάζων καρδίας και νεφρούς ανθρώπων «θεός» αφηγητής;

Στο θέατρο δεν µπορεί ναδικαιολογηθεί µε τα µέσα που διαθέτει, έστωκι αν ο διασκευαστής αναβιώσει τον κλασικό εσωτερικό µονόλογο (που είναι βέβαια εξωτερικός!), η εσωτερικήπεριπέτεια µιας ψυχής.Πώς π.χ. να κάνεις θεατρικά νόµιµο τις δαιδαλώδεις σκέψειςπου ο Τολστόι ή ο Φλοµπέρ ή οΝτοστογιέφσκι καταγράφουν στη συνείδηση της Αννας Καρένινα, της κυρίας Μποβαρί ή του Ρασκόλνικοφ. Ο Κουµανταρέας στην έξοχη νουβέλα του αναλύει µε διεισδυτικό τρόπο τις κρυφέςεπιθυµίες, τις απωθηµένες, τις µαταιωµένες, τις καταπιεσµένες, της ώριµης µεσοαστής ηρωίδας του. Μιας γυναίκα που έχει πρόωρα στεγνώσει, έχει καλύψει µε φύλλα νάρκης τη θηλύτητα, έχει υποκαταστήσει το δικαίωµα στον έρωτα µε τοµητρικό καθήκον, την εργασιοµανία και την υποταγή σ’ έναν ζυγό καθηµερινότητας, ρουτίνας και σουρντίνας.

«Η κυρία Κούλα» του Κουµανταρέα έχει µια θέση επάξια δίπλα στις στερηµένες γυναικείες φιγούρες του Παπαδαµάντη, τηςΑιµιλίας ∆άφνη και του Αγγελου Τερζάκη. Ο πολύ καλός, ικανός και σεβαστικός στα κείµεναπου διασκευάζει συγγραφέας Ακης ∆ήµουδικαίως φιλοδόξησε να µεταφέρει στη θεατρική σκηνή την «Κυρία Κούλα». Είχε όµως να ξεπεράσειπολλά και σύνθετα εµπόδια. Κατ’ αρχάς τη µεταποίηση του χρόνου. Από το «µιαφορά κάποτε» της νουβέλας στο «εδώ και τώρα» της σκηνής. Υστερατα συνειδησιακά στρώµατα µιας καταπιεσµένης γυναίκας που εξαίφνης αφυπνίζεται ως θήλυ, διστάζει, παλεύει µε τις προκαταλήψεις, µεταποιεί τη χολή και το όξος σε ερωτικά υγρά,τον καθωσπρεπισµό και τη καθηκοντολογία σε ερωτική έκσταση και διαθεσιµότητα έως τα άκρα.

Πώς µπορεί αυτό το εσωτερικό τοπίο να γίνει εξωτερικό; Και βέβαια γίνεταιόταν πέσει στις πλάτες µιας ηθοποιού που θα κάνει τον λόγο σώµα, τη διάθεση χειρονοµία, τοαόρατο της επιθυµίας δειλή στηναρχή και αργότεραατιθάσευτη ορµή προς σµίξιµο, όπως στη ζωή εξάλλου συµβαίνει, ο απόλυτος και ολοκληρωτικός έρωτας, ακόµη περισσότερο ο απελπισµένος να είναι βουβός, µανικός και τελετουργικός. Ο Κουµανταρέας αφηγείται µια κοινή ιστορία. Πώςµια στερηµένη ερωτικά γυναίκα, στα όρια πλέον της ερωτικής ακµής, να αφήνεται στη δίνη ενόςάγνωστου ζωώδους νεαρού εραστή, να προσέρχεται στο θυσιαστήριο µε όλη τη συστολή µιας µικρόχαρης συντηρητικής ηθικής καινα λύνεται σωµατικά και συναισθηµατικά για λίγο, όσοχρειάζεται για να κορεστεί το ζώο του εφήβου και να επιστρέψει στον σύζυγο και στα παιδιά της, έχοντας βιώσει σαν σε αστραπή τη ρωγµή ανάµεσα στο τίποτα και στο όλον.

Ο ∆ήµου έλυσε το πρόβληµα του αφηγητή δηµιουργώντας µια αινιγµατώδη συνεπιβάτιδα της κυρίας Κούλας στον Ηλεκτρικό. Μιας, όπως σωστά σηµειώνεται, κυρίας Κούλας από το παρελθόν, µιας γυναίκας που σε ανάλογες συνθήκεςγεύτηκε τον καρπό του απαγορευµένου δέντρου και παρατηρώντας τη νέα Εύα παίζει ξανά τον ρόλο του όφεως. Υπογείως και τρυφερά.

Ο Νίκος Μαστοράκης, που ανέλαβεστο «Θέατρο Τέχνης της οδού Φρυνίχου» να µεταποιήσει µε τη σειρά του τη διασκευή του ∆ήµου σε θεατρική πράξη αναλαµβάνοντας επιπροσθέτως τα σκηνικά, τα κοστούµια και τη µουσική επιµέλεια, είναι ένας καλλιτέχνης που σέβεται το ήθος και το ύφος των κειµένων πουσκηνοθετεί. Και συνεχώς αναδεικνύεται σε θαυµάσιο καθοδηγητή (αν τον ενοχλεί, πιθανόν, η ιδιότητα του ∆ασκάλου) ηθοποιών.

Βέβαια, υπήρξε τυχερός έχονταςστη διάθεσή του κατ’ αρχάς τη Λυδία Κονιόρδου. Τι µάθηµα υποκριτικής, τι εσωτερική σύλληψη του ρόλου και τι έλεγχος των µέσων!! Η Κονιόρδου, µια από τις πλέον καλλιεργηµένες κυρίες του θεάτρου µας, αντελήφθη το θεµελιώδες πρόβληµα που έπρεπε να λύσει. Οφειλε,τα εσωτερικά της αδιέξοδα, τους δισταγµούς, τις ντροπές µιας γυναίκας που δεν είχε ποτέ ανοιχτεί ερωτικά εκτός από τη συζυγική παστάδα, άπειρης σε τεχνικές και φαντασιώσεις, να δείξει τα πάντα µε την κίνηση, το βλέµµα, τα τρέµοντα από επιθυµία αλλά και δειλία χείλη, απότους σφιγµένους γλουτούς και την αφηνιάζουσα ακοή στον όποιο θόρυβο,να αφεθεί στην τρέλα της ηδονής, µε ένα άγνωστο κορµί, θρασύ, σε µια µηχανή ερωτικής ευωχίας. Επρεπε να δει κανείς τοντρόπο που η Κονιόρδου έβγαζε το βαρύ παλτό τηςκαι µε τι σχολαστικότητα νοικοκυροσύνης το κρέµαγε, έπρεπε να δει τα αµήχανα στην αρχή χέρια της,τα διαπορούντα δάχτυλά της και τον τρόπο που έκρυβε τη βέρα της, έπρεπε να δει τον τρόπο πουστην πρώτη ερωτική συνάντηση έβγαλε τις γόβες της, λες και απελευθερωνόταν από δεσµά, για να αντιληφθεί πώς µια σπουδαία ηθοποιός µετατρέπει ένα κείµενο και κυρίως ό,τι το κείµενουποβάλλει ανάµεσα στις γραµµές.

Θα το γράψω και αναλαµβάνω την ευθύνη και την τόλµη της σύγκρισης. Τέτοιασύλληψη ανάλογης ψυχολογίας εγώ τουλάχιστον έχω να καταθέσω µόνο στη Μαργαρίτα της Βάσως Μανωλί δου· έχω ξαναδεί στην πρώτη ερωτική της αφύ πνιση συναντώντας τον Φάουστ. Το κατόρθωµα όµως της Κονιόρδου πρέπει να πιστωθεί και στον Μαστοράκη, γιατί χωρίς ένα τρίτο µάτι και µια διεισδυτική καθοδήγηση µια ηθοποιός δεν µπορεί να βαδίσει στο κενό τέτοιων καταστάσεων µόνη.
Κυνηγός ερωτικής ζαριάς

Ο Γιώργος Φριντζήλας σχεδίασε αδρά και σχηµατικά τον τυχαίο εραστή, τον α-ηθικό νεανία, τον κυνηγό της ερωτικής ζαριάς, µε όλη την αλήθεια της ρεαλιστικής αποτύπωσης. Η Ειρήνη Ιγγλέση,στις σύντοµες εµφανίσεις της, ως ενεργός τρίτος παρατηρητής και εµπειρικός συµβουλάτορας, είχε κάτι το απαραίτητα φευγάτο.

∆εν µπορώ να φανταστώ πώς η διασκευή του Ακη ∆ήµου θα λειτουργούσε χωρίς την Κονιόρδου και τον Μαστοράκη. Για µια ακόµη φορά η ιδιοφυΐα της υποκριτικής λειτούργησε ως σωσίβιο και για άλλη µια φορά αποδείχτηκε πως στο καλό θέατρο δεν αρκεί µόνο ο λόγος αλλά και η µιµητική σωµατική πράξη. Ετσι, το κείµενο του Κουµανταρέα έγινε στα χέρια του ∆ήµου ένας καµβάς όπου σκηνοθέτης και ηθοποιός εφηύραν τον ενδιάθετο στη νουβέλα του συγγραφέα χειρονοµηµένο Λόγο.