Διαμάντια και στάχτες στην Ελλάδα της Επανάστασης

Πολλές φορές αποδεικνύεται ότι η εικόνα του εαυτού σου που σου την στέλνει ο απέναντι είναι σίγουρα διαυγέστερη από αυτήν που εσύ κατασκευάζεις με την αυτάρεσκη αλαζονεία σου. Γι΄ αυτό αξίζει να διαβαστεί το κείμενο του Τρελώνη. Ως ιστορικό ντοκουμέντο αναμφίβολα, κυρίως όμως ως ιχνογράφημα της ελληνικής ψυχοπαθολογίας.

«Μιας και έγραψες τελευταία κι εκείνο το ποίημα, την “Ελλάδα”, και μιλάς εκεί για τους σημερινούς Ελληνες, δεν πάμε να ρίξουμε καμιά ματιά; Μέσα σ΄ όλη την οχλοβοή, σαν ν΄ ακούω τις στριγκιές φωνές τους, και θα ΄θελα να δω αν μπορείς να βρεις εδώ πέρα, στη γλώσσα ή στην όψη τούτων εδώ των ελλήνων του δέκατου ένατου αιώνα μετά Χριστόν, την παραμικρή ομοιότητα μ΄ εκείνα τα ανώτερα κι εξαίσια πνεύματα του πέμπτου αιώνα προ Χριστού… θα πρέπει να ΄ναι διασταύρωση εβραίων και τούρκων…» Βρισκόμαστε στο καλοκαίρι του 1822, στην Πίζα της Ιταλίας, όπου έχουν συναντηθεί τρεις διόλου τυχαίοι Βρετανοί. Ο πρώτος είναι ο Πέρσυ Σέλλεϋ, στον οποίον και ανήκουν τα παραπάνω λόγια, ο δεύτερος είναι ο λόρδος Βύρων και ο τρίτος ο Εντουαρντ Τρελώνη.

Ο Σέλλεϋ, προεξάρχουσα μορφή στο Πάνθεον της αγγλικής ποίησης σήμερα, την εποχή εκείνη όχι μόνον ήταν σχεδόν άγνωστος αλλά, αν και αμούστακο αγόρι, είχε αναλάβει τον ρόλο του «καταραμένου». Τον είχαν διώξει από την Οξφόρδη, τον είχαν αφορίσει, η οικογένειά του τον είχε αποκληρώσει και αρκετοί «σοφοί» του καιρού εκείνου τον θεωρούσαν, ούτε λίγο ούτε πολύ, σατανιστή. Το ίδιο εκείνο καλοκαίρι έμενε να πνιγεί στα ανοιχτά του Λιβόρνου. Η μοίρα του λόρδου Βύρωνα είναι τελείως διαφορετική. Ηδη αναγνωρισμένος, διάσημος, θα υποκύψει στις παροτρύνσεις της «Ελληνικής Επιτροπής» και θα αποφασίσει να εγκαταλείψει την Ιταλία για να καταλήξει στο Μεσολόγγι. «Ολοι λένε πως στην Ελλάδα μπορώ να φανώ χρήσιμος. Το πώς δεν το ξέρω, ούτε κι εκείνοι άλλωστε.» Η συνέχεια είναι γνωστή. Αγνωστη, αντιθέτως, είναι για τους περισσότερους η ιστορία του Τρελώνη. Αυτός αποφασίζει να έρθει στην ξεσηκωμένη Ελλάδα σπρωγμένος από τον «άγριο οίκτο για τους αδύναμους κι ένα μανιακό, ανεξέλεγκτο μίσος της τυραννίας», όπως μας πληροφορεί η βιογράφος του Μάργκαρετ Αρμστρονγκ. Χαρακτήρας και αυτός της ρομαντικής εκείνης εποχής όπου, όπως λέει ο ιστορικός Σπύρος Μαρκέτος στον πρόλογο της έκδοσης, ο αισθητικός ριζοσπαστισμός ήταν άρρηκτα δεμένος με τις πολιτικές αντιλήψεις, κι ήταν αυτό το μείγμα που χαρακτηρίζει τον φιλελληνισμό, όπως ενσαρκώθηκε από τον Βύρωνα.

Η Ελλάδα όμως που άναβε τη φαντασία των ρομαντικών όσο αυτοί βρίσκονταν στην Ιταλία και διάβαζαν Αισχύλο, δεν είχε καμία σχέση με την πραγματικότητα που τους περίμενε όταν αποφάσισαν να διασχίσουν την Αδριατική. Και η απόκλιση του «ειδώλου» της από το πραγματικό της πρόσωπο δεν είχε να κάνει μόνον με τις διαφορές των σύγχρονων Ελλήνων από τους αρχαίους- «πάντα ίδιοι ήσαν», όπως λέει ο Βύρων κάποια στιγμή. Εχει να κάνει και με τις ίδιες τις αντιλήψεις περί επανάστασης η οποία δεν είναι σε θέση να δικαιώσει τη ριζοσπαστική αίγλη που την περιβάλλει.

Και το σημείο αυτό, νομίζω, είναι και το πιο ενδιαφέρον της μαρτυρίας που άφησε ο Τρελώνη από την ελληνική εμπειρία του. Αυτός έμεινε στην Ελλάδα για καιρό μετά τον θάνατο του Βύρωνος, του «Προσκυνητή» όπως τον αποκαλεί, συνδέθηκε με τον Ανδρούτσο, κινδύνευσε μαζί του και έζησε όλη την ιστορία της προδοσίας του από τον Γκούρα και τον Μαυροκορδάτο. Ηταν ο μόνος που ήξερε πού είχε θάψει τον περίφημο θησαυρό του για τον οποίο τον κυνηγούσαν. Τους φιλέλληνες όποτε δεν τους θεωρούμε καιροσκόπους τους αντιμετωπίζουμε ως ρομαντικά ψώνια, ή φαντασιόπληκτους αρχαιολάτρες που έπλητταν και ήρθαν εδώ για να αναζητήσουν νέες περιπέτειες. Πολλές φορές όμως αποδεικνύεται ότι έβλεπαν πιο καθαρά από εμάς.