Η πέτρα ξαναλέει την Ιστορία µας

Το φορτηγό µε τα 60 έργα από το Μουσείο «Βάσω Κατράκη» του Αιτωλικού έχει κιόλας ξεφορτώσει στο στενό της Νεοφύτου Δούκα. Εκεί περιµένουν, αµπαλαρισµένα ακόµη, άλλα πενήντα έργα που προέρχονται από τις ιδιωτικές συλλογές του γιου της Σπύρου Κατράκη, της κόρης της Μαριάννας Κατράκη-Δεσποτίδη και του προσωπικού φίλου της χαράκτριας τεχνοκριτικού Κώστα Σπυρόπουλου. Οι άνθρωποι του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης τα υποδέχονται στον εκθεσιακό χώρο του ισογείου και το στήσιµο αρχίζει αµέσως ακολουθώντας αυστηρή χρονολογική σειρά έτσι ώστε ο επισκέπτης να µπορεί εύκολα να καταλάβει την εξέλιξη της θεµατικής και της τεχνικής της από το 1940 µέχρι το τέλος της ζωής της το 1988: από τις σκηνές µε τους ψαράδες της λιµνοθάλασσας και τα νεανικά χρωµατιστά έργα µέχρι τις λιτές µορφές της ωριµότητάς της και τη µετάβαση από την ξύλινη στην πέτρινη µήτρα το 1957. Για τον υποψιασµένο επισκέπτη, αυτόν που έχει ζήσει τη µεταπολίτευση και τη δικτατορία αλλά και ακόµη πιο πίσω, τον Εµφύλιο και την Κατοχή, η σφραγίδα της Βάσως Κατράκη είναι κάτι παραπάνω από οικεία. Αφίσες, προκηρύξεις, εφηµερίδες τοίχου, εξώφυλλα λογοτεχνικών περιοδικών, πρωτοσέλιδα της «Αυγής». Από κοντά έρχονται και οι µνήµες από τα χαρακτικά του Μόραλη, τα στρατευµένα έργα του Κεφαλληνού και του Τάσου και η πρώτη επαφή µε αυτό το είδος της τέχνης µέσα από τις εικονογραφήσεις του Γραµµατόπουλου στα σχολικά µας βιβλία. Οι επιµελητές της έκθεσης, η Μαρία Τόλη και ο Γιάννης Μπόλης, µας εξηγούν τη «δηµοκρατική» λειτουργία της χαρακτικής. «Η χαρακτική», µας λένε, «µε τη δυνατότητα που έχει να αναπαράγει το έργο σε πολλά αντίτυπα, οδηγήθηκε από τη φύση της σε απευθείας επικοινωνία µε τον κόσµο. Μπήκε εύκολα στα σπίτια, έγινε τότε το µήνυµα από τους τόπους εξορίας και η καλλιτεχνική γλώσσα των πολλών». Η Βάσω Κατράκη άλλωστε ήταν από τους πρώτους που συνελήφθησαν από τη χούντα τον Απρίλιο του 1967. Εµεινε για τέσσερα µερόνυχτα στο γήπεδο της ΑΕΚ µαζί µε τον Ρίτσο και τον Γιάννη Νεγρεπόντη και κατόπιν µεταφέρθηκε στη Γυάρο όπου έµεινε πολιτική εξόριστη για εννέα µήνες. Από εκεί έστελνε τα ζωγραφισµένα της βότσαλα, πολλά από τα οποία εκτίθενται σήµερα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
Από το σύνολο των εκθεµάτων ο επισκέπτης αξίζει να σταθεί λίγο παραπάνω στην «Κοπέλα µε τα κίτρινα», µία από τις σπάνιες έγχρωµες ξυλογραφίες του τέλους της δεκαετίας του 1950, εποχή που η χαράκτρια αποφασίζει να στραφεί οριστικά στην πέτρινη µήτρα, την οποία δουλεύει (για πρώτη φορά στην παγκόσµια ιστορία της χαρακτικής) µε σµίλη ακριβώς όπως οι γλύπτες. Από τα παλιότερα έργα της, το εντυπωσιακό «Η πτώση», µε αναφορά στον Καραϊσκάκη, το οποίο εκτίθεται µαζί µε την πέτρινη µήτρα του καθώς και αρκετά έργα της περιόδου 1972 από τα οποία ξεχωρίζουν «Το χρέος της Αντιγόνης», η «Μάσκα» (του Αγαµέµνονος) και οι «Συντεταγµένες», έργο που συνοµιλεί απευθείας µε τη φόρµα της κυκλαδικής τέχνης υποστηρίζοντας την άποψη ότι στην τέχνη υπάρχει «γονιδιακή µνήµη». Η έκθεση υποστηρίζεται από σπάνιο φωτογραφικό υλικό και σχέδια που για πρώτη φορά συναντούν το ευρύ κοινό. Το πιο συγκινητικό όµως είναι οι δεκαπέντε µήτρες που έφτασαν από το Μουσείο του Αιτωλικού µελανωµένες ακόµη από το χέρι της χαράκτριας, καθώς και µια σειρά εργαλείων µε τα οποία η Βάσω Κατράκη χάραζε, σµίλευε και χρωµάτιζε τις εικόνες της στο ξύλο ή την πέτρα προτού αυτές αναπαραχθούν σε πολλά αντίτυπα µε την παλιά µέθοδο του τυπώµατος.

Τα δεδοµένα είναι κάπως περίπλοκα όσον αφορά την «τιµή» της Βάσως Κατράκη στην σηµερινή αγορά τέχνης. Οι µήτρες των έργων της ελληνίδας χαράκτριας, που από νεαρή ηλικία βγήκε στο εξωτερικό µε αξιώσεις και κατέκτησε διεθνή βραβεία, είναι πανάκριβες καθ’ ότι δυσεύρετες. Οι χάρτινες εκτυπώσεις εµφανίζονται σποραδικά στις δηµοπρασίες αφού η ίδια φρόντιζε να καταστρέφει τις µήτρες µετά τα είκοσι αντίτυπα. Καµιά φορά µάλιστα σταµατούσε την αναπαραγωγή στα πέντε ή τέσσερα τυπώµατα εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις που η ίδια επέτρεπε να αναπαράγονται µαζικά ως «δώρο», όπως επί παραδείγµατι τα εξώφυλλα της «Επιθεώρησης Τέχνης» και του «Ζυγού» και οι εικονογραφήσεις για την εφηµερίδα «Αυγή» της περιόδου 1950 – 1960.