Ο Πόλεμος, η Ειρήνη, οι γυναίκες και η μικρο-ιστορία

Οι περιγραφές των μαχών και της πολιορκημένης πόλης, των σαλονιών και της ρωσικής υπαίθρου στο Πόλεμος και Ειρήνη, προσφέρονται ως φόντο για μια μεγαλειώδη τοιχογραφία της τσαρικής Ρωσίας, μέσα από το χρονικό της ζωής διαφόρων οικογενειών της αριστοκρατίας και της ζωής απλών ανθρώπων
Το μεγάλο επικό μυθιστόρημα του Τολστόι, αρχίζει τον Ιούλιο του 1805, με τη μάχη του Αούστερλιτς και συνεχίζεται με τη μάχη του Μποροντίνο και την πολιορκία της Μόσχας το 1812.

Δύο είναι τα κύρια πρόσωπα: ο αγνός και αφελής ιδεαλιστής Πιερ Μπεζούχοφ, πάμπλουτος κληρονόμος, και ο φίλος του, ο σοβαρός και φιλόδοξος πρίγκιπας Αντρέι Μπολκόνσκι. Οι πνευματικές αναζητήσεις τους, οι έρωτές τους, οι δοκιμασίες τους από τα πεδία της μάχης και οι εμπειρίες τους από μια τρικυμιώδη ζωή οδηγούν τους ήρωες του Τολστόι σε μια προοδευτική αυτογνωσία. Συναρπαστική είναι η μορφή της νεαρής Νατάσας που θα την ερωτευτούν σε διαφορετικές περιόδους και οι δυο άνδρες. Τα δυο ιστορικά πρόσωπα του μυθιστορήματος, ο Ναπολέων και ο στρατηγός Κουτού ζοφ, οι άνθρωποι του λαού όπως ο Πλάτων Καρατάγιεφ, και ένας πολυπληθής χορός από χαρακτήρες αλληλοδιασταυρώνονται σε μια εποποιία πίσω από την οποία προβάλλει συνεχώς το αίτημα της αυθεντικότητας στις σκέψεις και τις πράξεις των ανθρώπων.

Το Πόλεμος και Ειρήνη είναι μια πρόταση να σκεφτούμε αλλιώς τον πόλεμο, όχι ως αποτέλεσμα των σκέψεων και αποφάσεων μεγάλων και ένδοξων προσωπικοτήτων, όπως ο Ναπολέων, αλλά ως δράση των απλών ανθρώπων που τους ενώνει ο κοινός πατριωτικός στόχος. Η μορφή του «Μεγάλου» Ναπολέοντα- συμβόλου ενός άκρατου ατομικισμού- στο μυθιστόρημα αποδομείται για να αναδειχθεί ο άνθρωπος του λαού, ο Πλάτωνας Καρατάγεφ, που σκέφτεται απλά τις θεμελιώδεις αξίες της ζωής, και ο στρατηγός Κουτούζοφ που αποδεικνύεται ο ουσιαστικός νικητής, γιατί ξέρει να στηρίζεται στο ηθικό των στρατευμάτων, και όχι μόνο σε στρατηγικά τεχνάσματα. Ετσι η μυθιστορηματική πλοκή γίνεται στοχασμός για την ιστορία, και θέτει τις βάσεις για ό,τι σχετικό θα ακολουθήσει στη λογοτεχνία του πολέμου. Ο Τολστόι δεν υπήρξε απλά ένας μεγάλος εκπρόσωπος του ευρωπαϊκού ρεαλισμού, αλλά εκείνος που κυριολεκτικά αναβάθμισε τον ρόλο του συγγραφέα στην εποχή των μεγάλων πολιτισμικών αλλαγών του τέλους του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού. Επιδιώκοντας την «αλήθεια», αλλά γνωρίζοντας πόσο ο συγγραφέας επηρεάζεται από τον υποκειμενικό παράγοντα, προχωρούσε σε εξονυχιστικές αναδιφήσεις και διερευνήσεις της πραγματικότητας του Αλλου, και αυτό το βλέπουμε σε νουβέλες όπως η Ιστορία ενός αλόγου, ή στον ΧατζηΜουράτ , και στον τρόπο με τον οποίο επιχειρεί να ταυτιστεί με τον κόσμο των προσώπων του, ακόμη και ενός αλόγου ή ενός καυκάσιου επαναστάτη. Μέσα σε ένα πλήθος νεοεμφανιζόμενων επιστημονικών κλάδων και εκκολαπτόμενων «ειδικών» στις ανθρωπιστικές σπουδές, μπορούσε να ισχυριστεί ότι έγραψε πιο «αληθινά» την ιστορία στο Πόλεμος και Ειρήνη, το περίφημο μυθιστόρημά του για την εκστρατεία του Ναπολέοντα στη Ρωσία, από τη σκοπιά των απλών ανθρώπων και της καθημερινής τους πραγματικότητας. Κι έτσιγίνεται προάγγελος της σύγχρονης «μικρο-ιστορίας». Μπορούσε ακόμη να αναλύσει τις συνέπειες του γάμου και της οικογενειακής ζωής στην Αννα Καρένινα και στη Σονάτα του Κρόυτσερ όπως οι καλύτεροι ψυχολόγοι, ή να γράφει για τη νόσο και τον θάνατο στην αριστουργηματική νουβέλα του Ο Θάνατος του Ιβάν Ιλιτς με γνώσεις γιατρού. Ανατρεπτική σκέψη
Tο ταλέντο και η ανήσυχη και ανατρεπτική σκέψη του ζητούσαν παντού τροφή, και η τεράστια βιβλιοθήκη του που περιλαμβάνει 22.000

τόμους σε 15 γλώσσες κάλυπτε τους πιο διαφορετικούς τομείς. Ομως εκείνο που τον έκανε κλασικό, δηλαδή έναν συγγραφέα που μπορείς συνεχώς να ξαναδιαβάζεις και να ανακαλύπτεις, είναι η άφθαστη τεχνική του να χτίζει τις ιστορίες του ιεραρχώντας με μεγάλη περίσκεψη τα κίνητρα στην ατομική συμπεριφορά, ξεκινώντας πάντα από την ύλη, τη σάρκα και τις επιθυμίες της, περνώντας στη σφαίρα του κοινωνικού και των συμβατικών αξιών, ελέγχοντας το κοινωνικό ψεύδος και την ιδιοτέλεια και αντιτάσσοντας σε όλα αυτά την αυθεντική εμπειρία του καλού. Η αυθεντικότητα, το πρώτιστο μέλημά του, αναφαίνεται στους χαρακτήρες του πάντα μέσα από τη μέθοδο της διαφοράς και της σύγκρουσης, που τη ζούσε και ο ίδιος στον εαυτό του, «ένας άνθρωπος πιο αισθησιακός από ό,τι οραματιστής», όπως παρατηρεί ο βιογράφος του Ανρί Τρουαγιά, και που ζούσε μέσα σε αντιφάσεις.

Η στροφή του Τοστόι στη χριστιανική πίστη είχε όλα τα στοιχεία μιας αιρετικής στάσης. Στο βιβλίο του O Νόμος της Αγάπης και ο Νόμος της Βίας (εκδόσεις Ρrinta) ο Τολστόι υποστηρίζει ότι η Εκκλησία και το Κράτος, μέσα στους αιώνες, διαστρέβλωσαν την αληθινή ουσία του χριστιανισμού, που είναι αποκλειστικά και μόνο η αγάπη του πλησίον και επιβάλλει τη μη-βία, όπως τη διακήρυξε ο Χριστός στην επί του Ορους Ομιλία. Δεν δεχόταν τα ιερά μυστήρια και τον ενοχλούσαν οι διαμάχες μεταξύ καθολικών, ορθόδοξων, λουθηρανών, γιατί αντέβαιναν στην ενότητα όλων των ανθρώπων μέσα από μια πίστη. Η δική του θρησκεία ήταν μια ηθική διδασκαλία, πανανθρώπινη και πανθεϊστική, που του επέτρεπε να θαυμάζει τον Βούδα και τις ανατολικές θρησκείες.

Ο Τολστόι πίστευε ότι την αυθεντικότητα των αισθημάτων τη βρίσκουμε στον λαό κι ότι από αυτόν πρέπει να αντλήσουμε αξίες, και σ΄ αυτήν τη βάση στηρίχθηκαν τα γραπτά του για την παιδεία και για την τέχνη, αρχές με τις οποίες πολλοί σύγχρονοι και θαυμαστές του λογοτεχνικού έργου του, όπως ο νεώτερός του Τσέχωφ, διαφωνούσαν. Ωστόσο σήμερα μπορούμε ακόμη να θαυμάζουμε τις λεπτές του αναλύσεις για την κοινωνική αδικία, την καταστροφή της φύσης, την αρνητική επίδραση της τέχνης όταν υπνωτίζει και, κυρίως, για τον αγώνα του ανθρώπου με τον εαυτό του και το άπειρο.

Υποδοχή
Οι μεγαλύτεροι λογοτεχνικοί κριτικοί έγραψαν για το έργο του. Ο σπουδαίος ρώσος φορμαλιστής Βίκτωρ Σκλόφσκι στήριξε σ΄ αυτό την περίφημη θεωρία του για την «ανοικείωση», υποστηρίζοντας ότι ο συγγραφέας του Πόλεμος και Ειρήνη συνεχώς εφευρίσκει τρόπους για να βγάζει τα αντικείμενα από την τετριμμένη και στερεότυπη χρήση τους τόσο στις περιγραφές ανθρώπων όσο και καταστάσεων.

Ο Τζορτζ Στάινερ στη νεανική αλλά κλασική μελέτη του Tολστόι ή Ντοστογιέφσκι, επιχειρεί μια σύγκριση των δυο γιγάντων της ρωσικής λογοτεχνίας. Πιστεύει ότι είναι και οι δυο σπουδαίοι και διαχρονικοί διότι τους απασχολεί το θέμα της θρησκείας. Κι ενώ προτιμά τον «δραματικό» Ντοστογιέφσκι, δεν παύει να υμνεί τον «επικό» Τολστόι. Ας σημειωθεί ότι οι δυο άνδρες δεν συναντήθηκαν ποτέ, μάλλον από ευθύνη του Τολστόι, ο οποίος ωστόσο διάβαζε τουςΑδελφούς Καραμάζοφπρος το τέλος της ζωής του.

Ο Παλαμάς γράφει: «Το έργο του Tολστόι μας κάνει κάθε ώρα και στιγμή να στοχαζόμαστε τι αξίζει αληθινά η ζωή, τι, πρώτα απ΄ όλα και πιο πολύ απ΄ όλα, βαραίνει στο ζύγι της ψυχής».