Μινιµαλισµός και συγκίνηση

Νo 19
«Κλέφτης ποδηλάτων»
Δύο οι ογκόλιθοι σκαπανείς που άνοιξαν την αυλαία του ποταµιαίου και κατακλυσµιαίου ιταλικού νεορεαλισµού: το 1945 το «Ρώµη ανοχύρωτη πόλη» του Ροµπέρτο Ροσελίνι και τρία χρόνια αργότερα το διαµάντι µινιµαλισµού «Κλέφτης ποδηλάτων» του Βιτόριο Ντε Σίκα. Μια ιστορία που το βρετανικό «Sight and Sound» του 1952 ανακήρυξε best film ever και ανάγκασε τους ακαδηµαϊκούς να δηµιουργήσουν την κατηγορία Οσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης παραγωγής!

Ο ηθοποιός, συγγραφέας και σκηνοθέτης Βιτόριο Ντε Σίκα (1901-1974) σχεδόν εξαφανισµένος από τη βαριά σκιά τεσσάρων ιταλών γιγάντων: Ροµπέρτο Ροσελίνι (1906-1977), Λουκίνο Βισκόντι (1906-1976), Μικελάντζελο Αντονιόνι (1912-2007) και Φεντερίκο Φελίνι (1920-1993). Γιατί έφερνε προς το κωµικό. Γιατί ανάλαφρος. Γιατί µελό. Τι να έκανε ο άνθρωπος; Ναπολιτάνος µέχρι το κόκαλο ήταν. Οµως αυτές οι µικρές και δακρύβρεκτες ιστορίες άνοιξαν τις πόρτες των Οσκαρ και τα πουγκιά των αµερικανών παραγωγών.

Απ’ αυτές η Σοφία Λόρεν κερδίζει το µοναδικό της Οσκαρ στην καλύτερη στιγµή της καριέρας της ως «Εγκαταλελειµµένη και ατιµασµένη» (La Ciociara), µε τον Βιτόριο Ντε Σίκα σκηνοθέτη και τον Τσέζαρε Ζαβατίνι (1902-1988) σεναριογράφο. Ενας από τους σπουδαιότερους γραφιάδες στη διαδροµή του ευρωπαϊκού κινηµατογράφου. Και µ’ αυτές τις µικρές, ανθρώπινες, ιστορίες άνοιξε η Λεωφόρος του Ιταλικού Νεορεαλισµού.

Τρία χρόνια, λοιπόν, µετά το τέλος του Β’ Παγκοσµίου Πολέµου και ενώ η Ιταλία έγλειφε τις τεράστιες πληγές που δάγκωνε επί σειρά ετών ο Μπενίτο Μουσολίνι, η Ρώµη, όπως οι περισσότερες πόλεις, είχε θαφτεί κάτω από ερείπια ύστερα από σεισµό εννέα και πλέον Ρίχτερ. Η λόρδα έκοβε βόλτες στα στοµάχια µεταβάλλοντας εκατοµµύρια πλάσµατα σε ζόµπι παρόµοια µε εκείνα της θρυλικής ταινίας τρόµου του Τζορτζ Ροµέρο «Η νύχτα των ζωντανών νεκρών» (Νight of the Living Dead, 1968). Εκείνη τη στιγµή πέφτει στα χέρια του Ντε Σίκα το λαϊκό µυθιστόρηµα του Λουίτζι Μπαρτολίνι «Ladri di biciclette». Μελό κι αυτό. Εκείνη τη στιγµή µια έκρηξη ευφυΐας συµβαίνει στο κεφάλι του σκηνοθέτη. Και την επόµενη στιγµή, παρέα µε τον κολλητό του Τσέζαρε Ζαβατίνι και µερικούς ακόµα γραφιάδες, κάθονται και µεταποιούν το κείµενο σε ένα συµπαγές, απέριττο, λαµπερό σενάριο.

Αποτέλεσµα αυτής της δηµιουργικής έµπνευσης να γκρεµίσουν κάθε σχέση µε το στούντιο, να βγουν στους δρόµους, να βρουν ερασιτέχνες κι έτσι να πιάσουν µια στιγµή αλήθειας.

Αυτή η πρωταρχική συνταγή του ιταλικού νεορεαλισµού. Ο δρόµος και αυθεντικά, καθηµερινά, πρόσωπα. Ετσι ο Ντε Σίκα έπειτα από σειρά γνωριµιών και συνεντεύξεων καταλήγει για τον πρώτο ρόλο σ’ έναν προλετάριο εργοστασίου που τον έλεγαν Λαµπέρτο Μετζιοράνι. Κι έτσι δίπλα σ’ αυτόν επιλέγει για τον ρόλο του γιου του ήρωά του έναν εφτάχρονο πιτσιρικά µε το όνοµα Εντσο Σταϊόλα. Απίστευτη ιστορία. Οµως όλα τα λεφτά είναι δύο πράγµατα µαζί. Το πρώτο η ιστορία και το δεύτερο η µινιµαλιστική σκηνοθεσία.

Ο Αντόνιο, πάµπτωχος και ρακένδυτος, προσπαθεί να ταΐσει τη φαµίλια του τοποθετώντας διαφηµιστικές αφίσες στους τοίχους της Ρώµης. Το αφεντικό του µε τέσσερις λέξεις του κόβει τον αέρα και τον προειδοποιεί «Οχι ποδήλατο, όχι δουλειά». Μια µέρα κάποιος τυχαίος νεαρός του κλέβει το ποδήλατο.

Το µοναδικό εργαλείο ύπαρξής του. Τρέχει, τον καταδιώκει, τον χάνει. Χτυπάει την πόρτα του παραπλήσιου αστυνοµικού τµήµατος, αλλά στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις βρόντα. «Τι µας τσαµπουνάς τώρα, έχουµε σπουδαιότερα πράγµατα ν’ ασχοληθούµε». Ο Αντόνιο, η Μαρία, η γυναίκα του, και ο Μπρούνο, το εφτάχρονο παιδί τους, στον προθάλαµο του οµαδικού τάφου τους. Την εποµένη, ψάχνοντας απεγνωσµένα, πέφτει στον κλέφτη, ο οποίος προφανώς έχει πουλήσει το ποδήλατο για µερικά φραγκοδίφραγκα, επακολουθεί συµπλοκή και όταν καταφθάνει κάποιος µπάτσος, ο κλέφτης αιµόφυρτος ζητάει και τα ρέστα. Ετσι ο αθώος και όχι ο ένοχος παραλίγο να καταλήξει πίσω από τα σίδερα της φυλακής. Η κλιµάκωση αυτού του Γολγοθά στον οποίο «παίζει» ολόκληρη σχεδόν η Ρώµη, καταλήγει έξω από ένα µεγάλο στάδιο. Ο Αντόνιο απελπισµένος στο πεζοδρόµιο να βλέπει να τον περιµένουν εκατοντάδες παρκαρισµένα ποδήλατα. Ενα απ’ αυτά αρκεί γι’ αυτόν µια χαρά. Το κλέβει, το πλήθος ορµάει και φωνάζει «κλέφτης, κλέφτης» και ο ιδιοκτήτης τον τσιµπάει και προς το Τµήµα τον πηγαίνει.

Τώρα αυτό το ασήµαντο µεταφορικό µέσο που κάποτε ήταν η δουλειά του, το φαΐ του, η ύπαρξή του και η φαµίλια του, µεταµορφώνεται σε φονικό εργαλείο. Παιδί ενός κατώτερου θεού. Μοναδική του ελπίδα ούτε η Αστυνοµία, ούτε η Δικαιοσύνη, ούτε οι θεσµοί της Ιταλικής Δηµοκρατίας. Μοναδική του ελπίδα, µπας και ο ιδιοκτήτης του ποδηλάτου που έκλεψε λυπηθεί έναν ρακένδυτο πατέρα και ένα µικρό πεινασµένο παιδί. Θεέ µου. τι κόλαση η Γη!


Η ταυτότητα

§ Πρωτότυπος τίτλος: Ladri di biciclette § Ετος: 1948 § Είδος: Κοινωνικό δράµα § Σκηνοθεσία: Βιτόριο Ντε Σίκα § Σενάριο: Τσέζαρε Ζαβατίνι, Ζούζο Κέτσι ντ’ Αµίκο, Βιτόριο Ντε Σίκα, Ορέστε Μπιανκόλι, Γκεράρντο Γκουεριέρι § Cast: Λαµπέρτο Ματζιοράνι, Εντσο Σταϊόλα, Λιανέλα Κάρελ, Τζίνο Σαλταµερέντα, Βιτόριο Αντονούτσι § Διάρκεια: 93’