Η νικοτίνη και η ασχήμια

Αν πιστεύουμε πως μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει ζωή στην Αθήνα, τότε πρέπει να αρχίσουμε από την αποκατάσταση του δημόσιου χώρου της. Και αν τα καταφέρουμε, τότε μπορεί να σταματήσουμε και να καπνίζουμε
Δεν είμαι ο μόνος, υποθέτω, που παρακολουθεί συγκινημένος τις εργώδεις προσπάθειες που καταβάλλει το υπουργείο Υγείας για να μας κόψει το κάπνισμα. Θα συμφωνήσετε κι εσείς μαζί μου πως όταν το σύστημα υγείας έχει να επιδείξει τόσα θεαματικά αποτελέσματα σε τόσους τομείς είναι κρίμα, πραγματικά κρίμα, το πρόσωπό του να το σπιλώνουν μερικοί αμετανόητοι θεριακλήδες. Ας τους απομονώσουμε! Κι αν μπορούμε ας τους ταπεινώσουμε, ας τους διαπομπεύσουμε, κυρίως όμως ας τους δείξουμε με κάθε τρόπο την περιφρόνηση που προκαλεί σε όλους τους υπόλοιπους, τους καθαρούς, ο χυδαίος εθισμός τους. Δεν έχω αντίρρηση πως το κάπνισμα είναι πρόβλημα – χρόνια τώρα παλεύω να το κόψω. Είναι πρόβλημα για όσους καπνίζουν αλλά και για όσους δεν καπνίζουν. Βασανίζει όσους δεν θέλουν να το κόψουν αλλά και όσους θέλουν να το σταματήσουν. Οπως βασανίζει και αυτούς που δεν το δοκίμασαν ποτέ και το δοκιμάζουν χωρίς να το θέλουν από τον διπλανό τους. Και βασανίζει ακόμη περισσότερο αυτούς που βασανίστηκαν για να το κόψουν και συνεχίζουν να υφίστανται τις συνέπειές του γιατί τους περιτριγυρίζουν καπνιστές.

Το πρόβλημα όμως στην περίπτωσή μας δεν είναι το κάπνισμα. Οχι, μην ανησυχείτε, δεν πρόκειται να ηθικολογήσω για την υποκρισία μιας παγκόσμιας πολιτείας η οποία επιτρέπει την παραγωγή και την εμπορία προϊόντων καπνού αλλά απαγορεύει την κατανάλωσή τους. Δεν πρόκειται καν να αναφερθώ στον ρόλο που έχει διαδραματίσει η νικοτίνη στην παραγωγή πνευματικών έργων και στην καλλιτεχνική δημιουργία. Ολα αυτά ακούγονται μάλλον έωλα σε καιρούς κατά τους οποίους οι βιταμίνες και η υγεία έχουν αναγορευθεί σε μεταφυσικές αξίες.

Γιατί εκείνο που με εντυπωσίασε περισσότερο στην όλη ιστορία είναι η ξαφνική ανακάλυψη, και από την Πολιτεία αλλά και από τον δημοσιογραφικό λυρισμό που τη συντρέχει, της σημασίας που έχει ο δημόσιος χώρος στη ζωή μας. Κι αν δυσκολεύονται να εφαρμόσουν την απαγόρευση του καπνίσματος, αυτό δεν οφείλεται ούτε στον τράχηλο του Ελληνος που ως γνωστόν ζυγόν δεν υποφέρει, εκτός κι αν τον συμφέρει, ούτε στην αδυναμία των κατασταλτικών μηχανισμών. Αυτό οφείλεται, κατά μείζονα λόγο, στην απουσία της αντίληψης του δημόσιου χώρου από την κοινωνική μας ζωή.

Ο «δημόσιος χώρος», το «δημόσιο πράγμα», το «δημόσιο αγαθό», η res publica των Λατίνων, ο Δήμος και η Πόλις στο ελληνικό μακρινό παρελθόν στήριξαν και οργάνωσαν την έννοια της δημοκρατίας. Κι αν τις δικές μας πόλεις τις φτιάξαμε όπως τις φτιάξαμε, είναι γιατί ακριβώς η ελληνική κοινωνία δεν τα κατάφερε ποτέ να αφομοιώσει στα κύτταρά της την έννοια της δημοκρατίας, να την οικειοποιηθεί ως αντανακλαστικό. Επαιρόμεθα πως από το 1974 ως τη σημερινή πανωλεθρία ζήσαμε τη μακρύτερη περίοδο κοινοβουλευτισμού της Ιστορίας μας.

Και είναι αλήθεια. Φτιάξαμε θεσμούς, τους αναπλάσαμε, τους ανασχηματίσαμε, τους μεταρρυθμίσαμε. Μόνο που οι θεσμοί αυτοί δεν βρήκαν κοινωνία για να ριζώσουν. Κάτω από το οικοδόμημά τους το έδαφος ήταν σαθρό, κινούμενη άμμος που κατάπινε τους κραδασμούς σβήνοντας ακόμη και τα ίχνη τους στην επιφάνειά της.

Δεν χρειάζεται, νομίζω, να επισημάνω τον μεγαλειώδη ρόλο που διαδραμάτισε η απώθηση της έννοιας «δημόσιο αγαθό» στην ανάπτυξη του πελατειακού συστήματος, της διαφθοράς, στην οργάνωση της κυνικής νοοτροπίας μας. Αντιθέτως χρειάζεται να θυμηθούμε πως αν οι πόλεις μας είναι «α- σχημες», με την πρώτη σημασία της λέξης, αυτό το χρωστούν στη συστηματική καταπάτηση του δημόσιου χώρου τους, στη συστηματική εξόντωσή του.

Αν οι πόλεις μας είναι «α-σχημες», με την πρώτη σημασία της λέξης, αυτό το χρωστούν στη συστηματική καταπάτηση του δημόσιου χώρου τους