Πάνω από επτά δεκαετίες έχουν περάσει από το τέλος του Ισπανικού Εµφυλίου και το στίγµα του παραµένει νωπό. Επέδρασε καταλυτικά στην τέχνη και υπήρξε η πρώτη ύλη για ταινίες, ζωγραφικά θέµατα, ποιήµατα, µυθιστορήµατα κ.ά. Το αφιέρωµα περιλαµβάνει προβολές, εκθέσεις, οµιλίες στην Ταινιοθήκη, το Ινστιτούτο Θερβάντες και το Μουσείο Μπενάκη
Φανταστείτε τώρα έναν εµφύλιο πόλεµο. Εναν πόλεµο που γίνεται µε όπλα του Α Παγκοσµίου Πολέµου, διχάζει εντελώς την ισπανική κοινωνία τη χωρίζει σε Φρανκικούς και Δηµοκρατικούς και αποτελεί προοίµιο του Β Παγκοσµίου Πολέµου.
Ταυτόχρονα, δεν εξελίσσεται απλά και µόνο σε µια εσωτερική υπόθεση για την Ισπανία αλλά περιλαµβάνει και άλλους «παίχτες»: τις ΗΠΑ, τον Χίτλερ, τον Μουσολίνι, την ΕΣΣΔ και χιλιάδες αριστερούς, αναρχικούς και σοσιαλιστές όλων των χωρών που φτάνουν ως εθελοντές και πολεµούν στο πλευρό των Δηµοκρατικών (περίπου 200 Ελληνες από διάφορα µέρη του κόσµου πολέµησαν στο πλευρό των Δηµοκρατικών). Φανταστείτε έναν πόλεµο που αρχίζει τον Ιούλιο του 1936 και τελειώνει τον Απρίλιο του 1939 µε νίκη του Φράνκο.
Τρία χρόνια µαχών και συγκρούσεων µε µπόλικο αίµα, δράµατα και την αιώνια εσωτερική αντιπαράθεση του αριστερού στρατοπέδου. Τρία χρόνια πολέµου που δηµοσιογραφικά καλύφθηκαν από τους ανταποκριτές (κρατήστε την ανάσα σας!) Robert Capa ο µεγάλος φωτογράφος του «Μagnum» που αιχµαλώτισε στο κάδρο του τη στιγµή του πυροβολισµού ενός δηµοκρατικού στρατιώτη , Ερνεστ Χέµινγουεϊ, Τζορτζ Οργουελ, Ιλια Ερενµπουργκ, Βίλι Μπραντ, Νίκο Καζαντζάκη (για την «Καθηµερινή») και άλλους.
Ηταν ένας αδελφοκτόνος πόλεµος που ενέπνευσε δεκάδες σκηνοθέτες και όχι µόνο Ισπανούς θυµηθείτε την ταινία «Γη και ελευθερία» του Κεν Λόουτς. Ενα ιστορικό γεγονός που αποτυπώθηκε σε θρυλικούς πίνακες θυµηθείτε την «Γκερνίκα» του Πάµπλο Πικάσο που απεικονίζει τον βοµβαρδισµό της οµώνυµης πόλης. Εναν πόλεµο που ανέδειξε θρυλικές φιγούρες όπως η Ντολόρες Ιµπαρούρι ή Πασιονάρια και στο πεδίο του βρήκαν τραγικό θάνατο ποιητές όπως ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Εναν Εµφύλιο που πυροδότησε την έµπνευση χιλιάδων λογοτεχνών και καλλιτεχνών και αποτέλεσε το πρελούδιο του Β Παγκοσµίου Πολέµου. Τίποτε, λοιπόν, δεν έχει επηρεάσει τη σύγχρονη ιστορία των Ισπανών όσο ο εµφύλιος πόλεµος µεταξύ των Δηµοκρατικών και των δυνάµεων του Φράνκο. Μια άγνωστη διάσταση του πολέµου αφορά την τέχνη της προπαγάνδας. Οι αφίσες της δηµοκρατικής πλευράς αποτελούν µια πραγµατικά πρωτοποριακή τέχνη. Οπως επισηµαίνει ο καταλανός ιστορικός του ντιζάιν και επιµελητής της έκθεσης αφισών Ενρικ Σατούι, εκείνα τα χρόνια δόθηκε «µία τόσο αποφασιστική ώθηση στην αφίσα στην Ισπανία, ώστε εάν η νόµιµα συσταθείσα κυβέρνηση είχε κερδίσει τον πόλεµο, σήµερα θα µιλάγαµε αναµφίβολα για την Ισπανία ως µία πρωταγωνιστική δύναµη στη διεθνή σκηνή της γραφιστικής σχεδίασης».
Η έκθεση του Ινστιτούτου Θερβάντες παρουσιάζει εξαιρετικά δείγµατα γραφιστικής από την περίοδο 1936-1939, µία επιλογή από τις αφίσες του Ισπανικού Εµφυλίου Πολέµου που ανήκουν στη συλλογή του Ιδρύµατος Ρablo Ιglesias, οι οποίες άρχισαν να αποκτώνται από την ίδρυσή του και σήµερα ξεπερνούν τις 2.000!
Ισπανικός Εµφύλιος όµως δεν είναι µόνον οι αφίσες της εποχής. Είναι και οι ταινίες και τα ντοκιµαντέρ που αντλούν υλικό από τα τραγικά γεγονότα. Η 2η Εβδοµάδα Ισπανικού Κινηµατογράφου της Ταινιοθήκης της Ελλάδος και της πρεσβείας της Ισπανίας εξετάζει από την ισπανική κυρίως πλευρά τον Εµφύλιο.
Κι αν αποτελεί παράδοξο πως οι περισσότερες ταινίες γυρίστηκαν χρόνια µετά τον Εµφύλιο, εξαιρέσεις στο αφιέρωµα αποτελούν η ταινία «Το πνεύµα του µελισσιού» του Βίκτορ Εριθε, η οποία γυρίστηκε δύο χρόνια πριν από την πτώση της δικτατορίας του Φράνκο αλλά και το σπάνιο «Το δέντρο της Γκερνίκα» του Φερνάντο Αραµπάλ, που γυρίστηκε τη χρονιά της πτώσης της δικτατορίας. Πλούσιο ανέκδοτο υλικό για τον Ισπανικό Εµφύλιο περιλαµβάνει επίσης και το ντοκιµαντέρ «Τα ισπανικά κιβώτια» του Αλµπέρτο Πόρλαν, µε αφορµή µια πολύ ενδιαφέρουσα πτυχή του εµφυλίου: τις αντιξοότητες κατά τη µεταφορά των έργων τέχνης του Μουσείου Πράδο προς τη Γενεύη, όπου στάλθηκαν συσκευασµένα σε 1.868 κιβώτια για να διασωθούν από πιθανή καταστροφή στη διάρκεια του εµφυλίου!
Το 1941, επίσης, ο Σάενθ ντε Ερέδια οπαδός του φρανκισµού, συµπυκνώνει στην ταινία «Το γένος» τους κανόνες χρηστότητας του… καλού ισπανού από την πλευρά του δικτατορικού καθεστώτος. Βασισµένη σ ένα κείµενο του Φράνκο µε το ψευδώνυµο Χάιµε ντε Αντράδε, η ταινία περιλαµβάνει επίσης ντοκουµέντα του Ισπανικού Εµφυλίου και διαθέτει µεγάλη ακρίβεια στην αναπαράσταση των στρατιωτικών στολών, του προπαγανδιστικού υλικού και των συµβόλων των Δηµοκρατικών.
Βασικά αναγνώσµατα
Μ.Χ. , Μ.Χ.
Οι πολλές όψεις του Ισπανικού Εµφυλίου αποτυπώνονται στη λογοτεχνία από συγγραφείς που τον έζησαν αλλά και από µεταγενέστερους που τον αναστοχάζονται. Στους πρώτους ανήκουν ο Ερνεστ Χέµινγουεϊ µε το «Για ποιoν χτυπάει η καµπάνα» (Εκδ. Καστανιώτης), ο Τζορτζ Οργουελ µε το «Προσκύνηµα στην Καταλωνία», ο Αντρέ Μαλρό µε την «Ελπίδα» (Εκδ. Εξάντας), ο Αρθουρ Κέσλερ µε τον «Διάλογο µε τον θάνατο» (Εκδ. Χατζηνικολή), ο Αρτούρο Μπαρέα µε τη «Φλόγα» (Εκδ. Γκοβόστη υπό έκδοση). Στους δεύτερους, που ανατέµνουν τις λειτουργίες του ολοκληρωτισµού αλλά και τις εσωτερικές συγκρούσεις στο στρατόπεδο των Δηµοκρατικών καθώς και την τραγωδία των ηττηµένων, ανήκουν ο Χανς Μάγκνους Εντσεσµπέργκερ µε το «Σύντοµο καλοκαίρι της αναρχίας» γύρω από τον ηγέτη των αναρχικών Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι (Εκδ. Οδυσσέας), ο Χαβιέρ Μαρίας µε το «Πρόσωπό σου αύριο» γύρω από τον ηγέτη των τροτσκιστών Αντρές Νιν (Εκδ. Σέλας), ο Χαβιέρ Θέρκας µε τους «Στρατιώτες της Σαλαµίνας» γύρω από τους διανοούµενους Φαλαγγίτες (Εκδ. Πατάκη), αλλά και ο Αντρές Τραπιέγιο ή ο Εµιλί Τεΐσιδόρ ου µετά την λήξη του.
Η βιβλιογραφία για τον Ισπανικό Εµφύλιο είναι τεράστια και διευρύνεται διαρκώς. Από τα πλέον πρόσφατα επιστηµονικά έργα που είναι στη διάθεση του έλληνα αναγνώστη, ξεχωρίζουν η «Ιστορία του Ισπανικού Εµφυλίου Πολέµου» του Χιου Τόµας (Εκδ.
Αφοί Τολίδη), ο «Ισπανικός Εµφύλιος Πόλεµος 1936-1939» του Αντονι Μπίβορ (Εκδ. Γκοβόστη) και ο «Ισπανικός Εµφύλιος Πόλεµος» του Γκαµπριέλε Ραντζάτο (Εκδ.
Κέδρος).
µε το «Μέρες και νύχτες» (Εκδ. Πόλις) και το «Μαύρο ψωµί» (Εκδ.
Καστανιώτη) αντίστοιχα, που παρακολουθούν τον κόσµο του Εµφυλίου µετά την λήξη του.
Η βιβλιογραφία για τον Ισπανικό Εµφύλιο είναι τεράστια και διευρύνεται διαρκώς. Από τα πλέον πρόσφατα επιστηµονικά έργα που είναι στη διάθεση του έλληνα αναγνώστη, ξεχωρίζουν η «Ιστορία του Ισπανικού Εµφυλίου Πολέµου» του Χιου Τόµας (Εκδ.
Αφοί Τολίδη), ο «Ισπανικός Εµφύλιος Πόλεµος 1936-1939» του Αντονι Μπίβορ (Εκδ. Γκοβόστη) και ο «Ισπανικός Εµφύλιος Πόλεµος» του Γκαµπριέλε Ραντζάτο (Εκδ.
Κέδρος).
Οι 13 ταινίες
n «Το πνεύµα του µελισσιού» του Βίκτορ Ερίθε n «Το δέντρο της Γκερνίκα» (απαγορευµένη µέχρι το 1982) του Φερνάντο Αραµπάλ n «Τα ποδήλατα είναι για το καλοκαίρι» του Χάιµε Τσάβαρι n «Γη κι ελευθερία» του Κεν Λόουτς n «Μικρός ταύρος» του Λουίς Γκαρθία Μπερλάνγκα n «Ω! Καρµέλα» (13 Βραβεία Γκόγια) του Κάρλος Σάουρα n «Βelle Εpoque» (Οσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης ταινίας) του Φερνάντο Τρουέµπα n «Libertarias» του Βιθέντε Αράντα n «Η γλώσσα της πεταλούδας» του Χοσέ Λουίς Κουέρδα (ως προσκεκληµένος του αφιερώµατος θα βρίσκεται στην Αθήνα για να την προλογίσει)
n «Ραγισµένη σιωπή» του Μόντσο Αµεντάριθ n «Οι στρατιώτες της Σαλαµίνας» του Νταβίδ Τρουέµπα n «Τα 13 τριαντάφυλλα» (4 βραβεία Γκόγια) του Εµίλιο Μαρτίνεθ Λάθαρο n «Το γένος» του Σάενθ ντε Ερέδια
Χρονολόγιο
Ιούλιος 1936: Στις 17 του µήνα γίνεται η εξέγερση του στρατηγού Φράνκο στο ισπανικό Μαρόκο Αύγουστος 1936:
Στις 14 οι Εθνικιστές ξεκινούν τον Εµφύλιο εναντίον της νόµιµης κυβέρνησης και στις 19 οι Φρανκιστές εκτελούν τον ποιητή Λόρκα κοντά στη Γρανάδα Οκτώβριος 1936: Η κυβέρνηση δηµιουργεί τον Λαϊκό Στρατό και προχωρεί στη συγκρότηση των Διεθνών Ταξιαρχιών µε τη συµµετοχή αγωνιστών απ όλο τον κόσµο για τη σύγκρουση µε τον Φράνκο 
