Ενέσεις αισιοδοξίας από μια Κυρία ετών 95

«Πραγματικά είναι καιρός να το παραδεχθώ, έχω γεράσει πολύ, είμαι πάνω από ενενήντα πέντε ετών και έζησα κάτω από την επιρροή αυτών των ελλήνων συγγραφέων για τουλάχιστον ογδόντα χρόνια, οπότε πρέπει να μιλήσω κι εγώ, με τη σειρά μου, για εκείνη τη δύναμη και το φως, για εκείνη την πίστη και την ελπίδα που πάντοτε αντλούσα απ΄ αυτούς…»
Μ΄αυτά τα λόγια αρχίζει η Ζακλίν ντε Ρομιγί τον επίλογο του τελευταίου της βιβλίου Το ανθρώπινο μεγαλείο στην εποχή του Περικλή (προσεχώς από τις Εκδόσεις Ωκεανίδα). Ενώ από τις Εκδόσεις Ερμής κυκλοφορεί ήδη ο διάλογός της με τον Fabrice Αmedeo για την επικαιρότητα της αθηναϊκής δημοκρατίας.

«Μεγαλείο», «δύναμη», «φως», «πίστη», «ελπίδα», πόσο παράταιρες ακούγονται αυτές οι λέξεις σήμερα; Ακόμη περισσότερο εκτός τόπου και χρόνου μοιάζουν όταν τις βλέπεις γραμμένες. Ομως όταν βγαίνουν από το στόμα της Ρομιγί, γιατί και τα δύο κείμενα είναι γραμμένα καθ΄ υπαγόρευσιν αφού η ίδια έχει χάσει την όρασή της, όταν τις βλέπεις να προβάλλουν στην κορυφή των συλλογισμών της μοιάζουν με την εντελώς φυσιολογική κατάληξη μιας ολόκληρης ζωής.

Η ζωή της Ρομιγί είναι λίγο ώς πολύ γνωστή, όπως είναι γνωστό στο ελληνικό κοινό και σχεδόν το σύνολο του έργου της. Εβραία, έζησε και τους δύο παγκόσμιους πολέμους, δίδαξε Αρχαία Ελληνικά σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, από το γυμνάσιο ώς το πανεπιστήμιο και το ανώτατο μορφωτικό ίδρυμα της Γαλλίας, το College de France. Μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας, αλλά και στρατευμένη στην υπόθεση των κλασικών γραμμάτων δεν έπαψε να υπερασπίζεται τη διδασκαλία τους και την ηθική και πνευματική τους επικαιρότητα.

Πολλοί την κατηγόρησαν για «ακαδημαϊσμό»- όρος που θα μπορούσε να εκληφθεί κατά γράμμα στην περίπτωσή της. Την αντιμετώπισαν δηλαδή ως εκπρόσωπο, ίσως την τελευταία, αυτής της παλιάς σχολής των ελληνιστών που κράδαιναν το αρχαίο πνεύμα στον ορίζοντα του σύγχρονου κόσμου, και προτείνοντάς το ως απόλυτο πρότυπο το μόνο που κατάφερναν είναι να οικτίρουν την κατωτερότητα του σύγχρονου απέναντι στο αρχαίο. Κάτι σαν τον τελευταίο μαχητή εκείνου του πολέμου ανάμεσα στους «Αρχαίους και τους Σύγχρονους» που ξέσπασε στη Γαλλία τον 17ο αιώνα και σημάδεψε την πνευματική της ζωή ώς τον Διαφωτισμό.

Ολοι όμως αναγνωρίζουν την ακρίβεια των συλλογισμών της, την προσήλωσή της στα ίδια τα κείμενα – το αίσθημα του «συγκεκριμένου» -, το σθένος με το οποίο πάντα υποστήριζε τις απόψεις της, το μειλίχιο, παρά ταύτα, ύφος της και την εργατικότητά της. Αν σκεφθεί κανείς ότι στα καθ΄ ημάς η συνταξιοδότηση του δημιουργικού πνεύματος συμπίπτει περίπου με τη χρονολογία διορισμού του φορέα του σε κάποιο εκπαιδευτικό ίδρυμα, είναι συγκινητικό να δει πώς η γυναίκα αυτή αισθάνεται ακόμη την ανάγκη να μιλάει. Δεν έχει να αποδείξει τίποτε, δεν βλέπει, δεν ακούει κι όμως συνεχίζει να υπαγορεύει τις σκέψεις της.

Και συνεχίζει να επιχειρηματολογεί κυρίως απέναντι σε όσους την κατηγορούν πως αντιμετωπίζει την αρχαία Ελλάδα ως πρότυπο: «Μα ποτέ δεν είπα ότι πρέπει να φοράμε χιτώνες και να κυκλοφορούμε με άλογα αντί για αυτοκίνητα». Καλύτερα όμως: «… η ελληνική κουλτούρα δεν μας προσκαλεί να αναβιώσουμε αυτές τις έννοιες που έχουμε χάσει, αλλά να διαπιστώσουμε από ποια δυναμική έγινε η πρόοδος για την οποία είμαστε πολύ περήφανοι σήμερα και η οποία μπορεί ακόμη να αγγίζει τους ανθρώπους».

Σκέψη ακόμη πιο επίκαιρη αφού αναφέρεται στις περίφημες «δημοκρατικές αξίες», αυτές που συμμετέχουν ως μεγαλομέτοχοι της σημερινής μας κρίσης- και όχι μόνον της ελληνικής.

Με δυο λόγια, η Ρομιγί υποστηρίζει πως, αν μας ενδιαφέρει η ελληνική δημοκρατία σήμερα, δεν είναι γιατί μας παρέχει τις πρακτικές λύσεις που θα μπορούσαν να δώσουν στα αδιέξοδά μας οι δομές και οι θεσμοί της. Είναι γιατί μας υπενθυμίζει την ανθρώπινη ορμή που τη γέννησε ως πείραμα συνύπαρξης, την αέναη αναζήτηση του δικαίου, με δυο λόγια το «Ανθρώπινο Μεγαλείο» που την εφηύρε και την οικοδόμησε.

Πίσω από το «πείραμα» κρύβεται ο θαυμασμός απέναντι στον άνθρωπο που εκφράζει ο Σοφοκλής στο περίφημο χορικό της Αντιγόνης («πολλά τα θαυμαστά, τίποτε πιο θαυμαστό από τον άνθρωπο»), η αυτοπεποίθηση και ο σεβασμός του έργου. Και το ερώτημα που τίθεται είναι απλό: είναι δυνατόν να λειτουργεί η δημοκρατία σε πληθυσμούς που έχουν χάσει την εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και τα έργα τους;

Κι είναι αυτός ο θαυμασμός που κάνει την αρχαία αθηναϊκή κοινωνία να είναι πολύ πιο ανεκτική απέναντι στον ξένο απ΄ ό, τι η σύγχρονη γαλλική. Η αντίθεσή τους με τους βαρβάρους δεν ήταν φυλετική, αλλά πολιτισμική, κι οι δούλοι τους δεν είχαν γεννηθεί δούλοι, ήταν οι ηττημένοι των πολέμων τους.